Jen la Kitakaj kazoj
El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la Kitaka elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.
1. normalaj
Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la Tivada, Joźika, Tivuka kaj Dęgutia lingvoj.
La nombro de la kazoj en la Dzitaka kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La Dźiga havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.
a) primaraj
| num. | nomo | námi | esp-o | kitake | etimo | Mez. | Mn. | Pra. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. | nominativo | nàmi-pádzi | - | - | - | J | J | J |
| 2. | genitivo | becpádzi | de | -ni (<-na)(*) | Man.: -ni | J | T4 | N |
| 3. | posesivo | hèmpo-pádzi | de | -de | Ĉi.: -de, -di | J | J | N |
| 4. | partitivo | dèjlo-pádzi | da | -wak #1 (Mn.Kit./Dial./Soc.: -so) | Keĉ.: waki #2 | J | T2 | N |
| 5. | dativo | giw-pádzi | al | -ge | Kaz.: -ге [ge], Kor.: -e(ge) |
J | T6 | N |
| 6. | lativo | gegàmi-pádzi | al | -ku #3 | Pl./Slvk.: ku | J | T5 | N |
| 7. | akuzativo | kàjloso-pádzi | -n | -n | Kaz.: -н [n], Mn.Gr.: -ν [n], Esp-o: -n |
J | J | J |
| 8. | ablativo | skèto-pádzi | de, el | -ket #4 | Kaz.: кетү [ketiw] | J | N | N |
| 9. | lokativo | pjàsi-pádzi | ĉe, en, sur, … |
-saj #5 | Ĉi.: zai | J | J | N |
| 10. | -pi | Keĉ.: -pi | J | N9 | N | |||
| 11. | komitativo | skèjo-pádzi | kun | -ga | Est.: -ga | T12 | N | N |
| 12. | instrumentalo | èlo-pádzi | per | -pe | Kaz.: -пен [-pen] | T11 | N | N |
| 13. | agentivo | rugèro-pádzi | de | -t (Var.: -ot, -at) #6 | Rus.: от [ot] | N | N | N |
| 14. | postpozitivo | pàsaso-pádzi | - | -l | Het.: -l <Gen.>, Etr.: -l <Gen. II> |
N | N | N |
| 15. | translativo | samcuj-pádzi | ol | -ksi | Fin.: -ksi | N | N | N |
| 16. | benefaktivo | svèo-pádzi | por | -mut #7 |
Grenl.: -mut | N | N | N |
| 17. | kaŭzalo | kàwsu-pádzi | pro | -rajku | Keĉ.: -rayku | N | N | N |
| 18. | esivo | èso-pádzi | kiel | -dźot #8 | Jap.: jōtai #9 | N | N | N |
- #1: Ĝi ĝemelas kun wákjari "kelkaj"
- #2: 'einige, ein Teil'
- #3: Ĝi etimologie identas kaj funkcie parte similas al la samsona prepozicio. Ĝi ankaŭ subtenatas de la Hindia postpozicio ko, ekz.: Ram ko "al Ramo" Krome la Bengala kazosufikso -ke subtenas ĝin, kvankam la funkcio estas dativa, ekz. kôla-ke "al banano"
- #4: Ĝi ĝemelas kun na-skéta "foriri" kaj Mn.Kit.: -kéta. Regione estas -kel, el Kazaĥa: keliv "veni" Ĝi funkcie similas al Turka ablativo je -dan/-den.
- #5: Ĝi ĝemelas kun na-dzája "troviĝi"
- #6: Ĝi ĝemelas kun ot "de".
- #7: Ĝi ne uzeblas kiel alativo kaj ne ŝanĝiĝas en alia nombro, diference al la etimo. Malnovaj finaĵoj estas: -vad (Var.: -var, -val; -vad¸) el Tlng.: -vaD
- #8: Ĝi ĝemelas kun dźóti "stato; eco"
- #9: 'Zustand; Lage; Beschaffenheit'
RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė. La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj.
Historie
- En la Mezepoka Kitaka nur estis 10 kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 2, 3, 4, 5+6, 7, 9, 10, 8, 11+12. La sekundaraj ankoraŭ estis sociolektaj.
- En la Malnova Kitaka nur ekzistis ses kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 3, 2+4, 7, 5+6 kaj 9. Ĉiuj aliaj ankoraŭ ne ekzistis.
- La Prakitaka eĉ nur havis du kazojn, kiel Esperanto.
b) sekundaraj
RIM: Laŭ hungara modelo kaj parte finna modelo, sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.
| pozicio | dzájajko (Var.: dzéjko.) |
komuna | etimo | situo | esp-o | almovo | esp-o | demovo | esp-o | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Keĉ.: -pi | Nen.: n'aa' | Rus.: из [iz] | ||||||||||
| -dzájpo #1 | -géjpo #1 | -gámpo #1 | ||||||||||
| eno | éno | -be- (Mn.Kit./Dial.: -bel-) #2 |
Hung.: bél & Angl.: belly |
-bep | Var.: -bup, -belp, -berp |
en | -ben | Var.: -bot, -belt, -bert/-bern |
en + -n | -bes | Var.: -bels, -bers |
de en -> el |
| supero | úpreo | -pe- (Dial.: -pä-) #3 | Est.: pea 'Kopf' | -pep | super | -pen | Var.: -pet, -pät/-pän | super + -n | -pes | de super | ||
| ĉeo | béjo | -ta- | Geo.: -tan | -tap | ĉe | -tan | Var.: -tat | ĉe + -n | -tas | de (ĉe) | ||
- #1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.
- #2: Modelas la Hungara (-ben/-ban, -be/-ba, -ből/-ból el bél)
- #3: Modelas Finna (päällä, päälle, päältä), Estona (peal, peale, pealt), Hungara (fölött, fölé, felől) kaj Vepsa (-pää(i) [alativo]) lingvoj.
La markita kazo similas la la Finna ablativo je -lta/-ltä.
2. sociolektaj
En la Malnova Kitaka nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.
a) primaraj
| num. | nomo | námi | esp-o | kitake | etimo | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. | kontrativo | prèti-pádzi | kontraŭ | -karśi #1 | Var.: -karśe (dial.) | Turk.: karşı, Baŝk.: qarşı |
| 2. | destinativo | wìtu-pádzi | direkte al | -ruk #2 | Kark.: -ruk | |
- #1: Sinonimas al pret, kiu estas prepozicio.
- #2: Similan funkcion havas la mongola postpozicio ruu, rüü (luu, lüü)
La tria lokativo je -jm malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. vési "akvo" fariĝas vésejm "en, ĉe, sur akvo" kaj nóni "avino" fariĝas nónejm "ĉe avino".
b) sekundaraj
| pozicio | dzájajko (Var.: dzéjko) #1 |
komuna | etimo | situo | esp-o | almovo | esp-o | demovo | esp-o | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Keĉ.: -pi | Nen.: n'aa' | Rus.: из [iz] | ||||||||||
| -dzájpo #2 | -géjpo #2 | -gámpo #2 | ||||||||||
| suro | úpo | -we- | Jap.: ué-ni | -wep | sur | -wen | sur + -n | -wes | de (sur) | |||
| ĉirkaŭo | sírkeo | -bu- #3 | Gt.: bi & Ger.: um (#4) |
-bup | Var.: -bump, -bųp |
ĉirkaŭ | -bun | Var.: -bumt, -bunt |
ĉirkaŭ + -n | -bus | Var.: -bums, -buns, -bųs |
de ĉirkaŭ |
| subo | zémo | -ni- | Rus.: низ [niz] | -nip | Var.: -nisp, -nif | sub | -nin | Var.: -nins | sub + -n | -nis | de sub | |
| dekstro | désno | -ga- | Vj.: gan 'Leber' (#5) | -gap | dekstre de | -gan | dekstren al | -gas | de dekstre de | |||
| maldekstro | śújo | -djo- | Hung.: gyomor 'Magen' (#6) |
-djop | maldekstre de | -djon | maldekstren al | -djos | de maldekstre de | |||
| antaŭo | píreo | -pir- (#7) | Mn.Pr.: pirsdau, Het.: piran |
-pirp | antaŭ | -pirn | antaŭ + -n | -pirs | de antaŭ | |||
| malantaŭo | anpíreo | -hi- | Ger.: hinter, Gt.: hindar |
-hip | malantaŭ | -hin | malantaŭ + -n | -his | de malantaŭ | |||
- #1: Malsupre en ĉi tiu kolono staras la antaŭaj partoj por ĉi tiuj kazoj.
- #2: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.
- #3: Mn.Kit./Dial.: -bum-
- #4: En malnova altgermana: umbi.
- #5: La hepato troviĝas dekstre en la ventro!
- #6: La stomako troviĝas maldekstre en la ventro!
- #7: Ĉi tiuj finaĵoj ĝemelas kun pìre(-saj/-ku/-ket) kaj pírevo(-saj/-ku/-ke
RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj tivada, joĵika, tivuka kaj dęgutia, sed ne en la dźiga kaj dzitaka. Krome ili mankas en la dzitak-najbaraj dialektoj. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)
3. Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj
| num. | Kitake | Esp-e | Dialeke | Esp-e | Kitaka nomo | Kie? |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. | béri | ekde | -ber | ekde | àlku-pádzi | Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti (Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti) |
| 2. | dóre | laŭ | -dor | laŭ (loka) | dòro-pádzi | Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti (Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti) |
| 3. | na-gáma | veni | -gam | ĝis | gugàmo-pádzi | Ráv-akti, Tójk-akti (Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti) |
| 4. | túkuo | fino | -tuk | ĝis (finfine) | tùku-pádzi | Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti |
| 5. | wújpi | escepto | -wujp | krom | wùjpi-pádzi | Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti |
| 6. | kési | mezo; centro | -kes | meze en | kèsi-pádzi | Svót-akti, Kvónt-akti |
| 7. | X | X | -kor | dum, je | vàkti-pádzi | Búdi, Péśti (Ráv-akti) |
La helverdaj formoj nur ekzistas en parencaj lingvoj.
Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 13.1.2012
