Kitakujo 

Numeraloj / tàlu-sónori

1. Fundamentaj / púmtari

Ili neniam estas deklinaciataj.

Malgrandaj numeraloj / ímari tàlu-sónori

0	liŋ	Ĉin.: líng, Kant.: ling4
	nis #1	Pl./Ĉeĥ.: nic "nenio" (Par. Slov./Slvk.: nič)
1	ojn	Mn.Lat.: oinos, Gl.: oinos, Mn.Irl.: oín, (ôen), Dgsp.: oin-o-, -a-,-ata
	ic	Fin.: yksi, Est.: üks; Hung.: egy (Sam.: okta, Ĉerem.: ik, ikte)
	pal	Mingr.: palo, paluo, Las.: palu; HNk.: pał, HBz.: pałëw, Mrg./Vmd.: pału, Nkt./Gld.: pala, Mnd.: pǝle, pāle, pálle, Gsm.: pal, Mora: pállé, Mfg.: pál
2	ek #2	Kaz.: eki
	snew	Eg.: snéwe (Par. Kopt.: snav (m.), snouti (f.))
3	kum	Ĉerm.: kum
	tir #3	Rus.: три [tri], Alb.: tre, tri, Irl.: tri, ..., Nep./Bng.: tin, Hind.: tiin
4	kek (<ek-ek)	v-u supre
	dor	Kaz.: tört, Turk.: dört; Mong.: döröw
	nal	Ĉerm.: nal, nalat, Tel.: nala-, nālugu; (Fin.: neljä, Est.: neli, Sam.: njeallje)
	vat	Sngr.: vati
5	piŋ	Gr.: πεντε [pente] & Arm.: hing & Lit.: penkì
	vit	Kom./Udm.: вит [vit] (Fin.: viisi, Est.: viis, Sam.: vihtta)
6	śaś	Lit.: šeši, Sans.: sat; Heb.: ŝeŝ
	muc	Jap.: muttsụ (Jap.(Okinawa): mu:chi, Jap.Mn.: mu)
	mot	Ngan.: motu"
7	pit	Tag./Ceb.: pitó, Kav.: ?u-pitu?, Jav.: pitu, Bal.: pitu(ng), (Malag.: fito)
	poŋ	Gua.: pokõi
8	bat	Vj.: bát, Kant.: bad3, Taj.: bpäät, (Ĉi.: bā; Lao.: päät)
	wal	Ceb.: waló
9	gao	Kant.: geo2, Taj.: gkàao (Lao.: kau)
	kwajs	Ĉnk.(ĵargona): kwaist
10	dik #4	Lat.: decem [dekem]
	biw	Enc.: b'iw''
11	dik-ojn	v-u supre
	biw-ic
12	dik-ek	v-u supre
	biw-snew
ktp.
20	ekdik	v-u supre
	snewbiw	v-u supre
	kulmen	Ar.: kull + Angl.: man [män]
30	kumdik	v-u supre
	tirbiw	v-u supre

• #1: Ne estiĝas el ĝi substantiva formo pro la tabelvortoj níse, níso "neniu, nenio"! Sence influita de la Slovena nič 'null'
• #2: Ŝanĝita la 5an de januaro 2001 de eki al ek por iom pli reguligi la lingvon. La 'malnova' formo nun estas substantivo. V-u ankaŭ sub numeralaj substantivoj!
• #3: Ne estas preseraro sed kompromisa formo!
• #4: Ĝi sinonimas kun substantivaj formoj, nome: śípu [el Ĉi.: šip 'zehn'], kújmpi [el Fin.: kymppi]

RIM: La koloroj indikas la rangecon, nome helverda = 1, helflava = 2, heloranĝa = 3 kaj helroza = 4. Kvina rango ne ekzistas ĉe la numeraloj! Krome gravas, ke nur la unuarangaj estu uzataj por nombrado, la aliaj por la vortfarado [Kiel ekz.: Ger.: zwei - por nombrado, bi- en fremdvortoj].

Grandaj numeraloj / égvari tàlu-sónori

100	sinte #1	Ltv.: simt(s), (Sl.: sto & Fr.: cent [sang] & Alb.: qind [kj-])
	pek	Ĉi.: pek, Kor.: pek, paek
1000	elífo (Var.: elíf, ílof, ílop)	Nub.: élifu
	mjaŋ	Mong.: мянга(н) [mjanga(n)]
10 000	tómne #2	Toĥ.: tumane, tumáṃ (~Turk.: tümen; Mong.: түм(эн))
100 000	kêti #3	Ind.: keti
	bip	Tlng.: bIp [bïp]

• #1: La fina e ĉi tie estas apoga vokalo. Do ĝi malfortiĝas en kelkaj dialektoj al ë aŭ io tia.
• #2: La fina e ĉi tie estas apoga vokalo. Do ĝi malfortiĝas en kelkaj dialektoj al ë aŭ io tia. Variaĵoj: túmane, tújmne, tújmen.
• #3: La fina i kaj la dua tonemo ĉi tie celas eviti konfuzon kun la kaza finaĵo -ket "de" (ablativo).

RIM: La koloroj indikas la rangecon, nome helverda = 1, helflava = 2, heloranĝa = 3 kaj helroza = 4. Kvina rango ne ekzistas ĉe la numeraloj! Krome gravas, ke nur la unuarangaj estu uzataj por nombrado, la aliaj por la vortfarado [Kiel ekz.: Ger.: zwei - por nombrado, bi- en fremdvortoj].

Numeraloj je bazo dek kiel miloblo / tàlu-sónori je uráho dik as elíf-piśo

103	1000	dikemkum	biwemtir	mil	dek-um-tri	elífo
104	10 000	dikemkek	biwemdor	dek mil	dek-um-kvar	dik elífo; tómne
105	100 000	dikempiŋ	biwemvit	cent mil	dek-um-kvin	kêti, bip; sínte elífo
106	1 000 000	dikemśaś	biwemmuc	miliono	dek-um-ses	dik kêti, dik bip
107	10 000 000	dikempit	biwempoŋ	dek milionoj	dek-um-sep	sínte kêti, sínte bip
109	1 000 000 000	dikemgao	biwemkwajs	miliardo	dek-um-naŭ	tómne kêti, tómne bip
1012	1 000 000 000 000	dikemdikek	biwembiwsnew	biliono, duiliono	dek-um-dekdu	elífemkek

RIM: En multaj lingvoj ne ekzistas simila skemo kaj vi komence devos cerbumi.

Ĉi-supra formado ankaŭ taŭgas por aliaj bazoj, ekz.: 2

23	8	ekemkum	snewemtir	ok	du-um-tri	bat
28	256	ekembat	snewemwal	ducent kvindek ses	du-um-ok	eksínte píŋdik śaś
210	1024	ekemdik	snewembiw	mil dudek kvar	du-um-dek	elífo ekdik kek/dor

Aŭ bazo 1000

10002	elífemek	miliono	mil-um-du	dikemśaś
10003	elífemkum	miliardo	mil-um-tri	dikemgao
10004	elífemkek	biliono, duiliono	mil-um-kvar	dikemdikek

2. Ordaj numeraloj / páŋari tàlu-sónori

Sociolektaj formoj troviĝas en aparta ĉapitro!

x-enśe (xe)	-a	Kaz.: -inši, -ynšy (Turk.: -(i)nci, -(ı)ncı, …, Uzb.: -(i)ntsche)
ojnenśe (1e)	unua
icenśe
palenśe
ekenśe (2e)	dua
snéwenśe
kumenśe	tria
tirenśe
kekenśe	kvara
dorenśe

3. Ripetadaj numeraloj / ŋérari tàlu-sónori

Kun adverba finaĵo '-aw'

x-koartaw (xaw)	-foje	Ma.Sor.: krot (A.Sor.: króć) & Lit.: kartas "fojo" (Parencas: Ĉeĥ./Slvk.: krát, Slov.: kràt, Blg.: kratno, Sans.: krtvas; Fin.: kerta, Est.: korda, Sam.: geardi.)
ojnkoartaw (1k-aw)	unufoje
ickoartaw
ekkoartaw (2k-aw)	dufoje
snewkoartaw
kumkoartaw	trifoje
tirkoartaw
kekkoartaw	kvarfoje
dorkoartaw

Sen adverba finaĵo

x-mul	-foje	Kiĉ.: -mul (en: ca-mul "kvarfoje")
ojn-mul	unufoje
ic-mul
pal-mul
ek-mul	dufoje
snew-mul

RIM: Kompare al Esperanto kaj al la antaŭe menciita variaĵo ne almetendas la adverba finaĵo!

4. Kolektivaj formoj / śiśómpari ŋúpiri

RIM: Kompare al Esperanto ne almetendas la adverba finaĵo!

Prefiksa varianto

cu-	-ope	Ger.: zu (en: zu Dritt)
cukum	triope
cukek	kvarope
cusinte	centope

Postpozicia varianto

lodz #1	-ope	Enc.: loʒ (en: mottuʒ' loʒ)
kum lodz	triope
kek lodz	kvarope
sinte lodz	centope

• #1: Varianto estas loc.

5. Multiplikaj numeraloj / máŋepìśari tàlu-sónori

- sistemaj

-piśa		-obl-	Alb.: -fish (en: trefish, trefishoj, trefishtë)
ékpiśa	snéwpiśa	duobla
kúmpiśa	tirpiśa	triobla

- nesistemaj

néhha

duobla

Ĉjn.: nexa [-ĥ-] 'twice'

v-u ĉe túla

6. Frakciaj numeraloj / lémemari tàlu-sónori

- sistemaj

-ud-	-on-	Ser.Kr.: udio "parto"
kumudo	triono

- nesistemaj

hhágaso

duono

Mong.: хагас [ĥagas]

7. Distribuaj numeraloj / dópsari tàlu-sónori

jup	po	Keĉ.: yupay "nombri"
jup kum	po tri
jup bat	po ok
jup sínte	po cent
jup díkemśaś	po miliono

8. Numeralaj substantivoj (ofte per '-i') / tàlu-sónari nàmi-sónori (úftaw i-pe)

0	líŋi	6	śáśi	11	dik-ojni	10000	tómni
1	ójni		múci (Var.: múcu)		biw-ici	100000	kêti
	íci		móti	12	dik-eki		bípi
	páli	7	píti (Var.: píto)		biw-snewi
2	éki		póŋi (Var.: póŋo)	ktp.	vts.
	snéwi	8	báti	20	ekdiki
3	kúmi		wáli (Var.: wálo)		snewbiwi
	tíri	9	gaohi		kúlmeni
4	kéki		kwájsi	30	kumdiki
	dóri	10	díki		tirbiwi
	náli		bíwi	100	sínti
	váti		śípu		péki
5	píŋi		kújmpi	1000	elífo (Var.: ílofi, ílopi)
	víti				mjáŋi

RIM: Variaĵoj kun fina -o aŭ -u anstataŭ -i rezultas el la devena lingvo. Modeloj por tiaj vortoj estas la Finna; Slovaka kaj Islanda lingvoj.

9. Numerale uzendaj vortoj / tàlu-sónaw wépt-edvari sónori

				Dialekte
bet	iom da …	Pld.: bäten	ne estu deklinaciataj kiel la bazaj
but	multe da …	Cig.(Lov.): but
dow	ambaŭ	Ĉi.: dôu (Kant.: dêu3)
faw #1	malmulte da …	MnA.Ger.: fao, Gt.: fawai
bázari (Var.: bázva-ri)	kelkaj	Turk. bazı	Ili devas esti deklinaciataj pro sia adjektiveco	báze
wákjari		Keĉ.: waki		wak, wać, waś
céra	malmultaj	Cig.: cera		cer
tóhkoma		Ĉjn.: tôhkomo		tohh, tok

• #1: F ne ŝanĝiĝis al p pro la prefikso pao- "ĉef-"

10. Sociolektaj formoj de numeraloj / soćari ŋúpiri tàlu-sónorini

kíntua	unua	Gl.: cintu-, cintus 'first' (Par. Mn.Irl.: cét, cétna, Lat.: recens 'fresh, young', Gr.: καινος [kainos] 'new', Sans.: kaninas 'young')
śúsa		Ur.: š(v)-usë (Par. Lez./Udi.: sa, Drg.: ca; Lk.: ca-; Avr.: co, Aĥ.: če-be, And.: se-b; Cz.: sis, Gnĥ.: he-s; Bcb.: cḥa, Ing.: ca, Ĉeĉ.: cḥa-\' 'one')
-ksan (Var.: -śan, -śanj, -śaŋ)	de dek	Fin.: -ksan, -ksän (en: kahdeksan '8', yhdeksän '9')
snewksan	ok	Eg.: snéwe + v-u supre
palksan	naŭ	Mingr.: palo, paluo, HNk.: pał, HBz.: pałëw, Mrg./Vmd.: pału + v-u supre
-mujn (Var.: -myn) #1	-dek	Kom.: -myn (en: komyn '30', n'el'amyn '40', vetymyn '50', kvatymyn '60')
kum-mujn	tridek	Ĉerm.: kum + Kom.: -myn
nal-mujn	kvardek	Ĉerm.: nal, nalat + Kom.: myn
vit-mujn	kvindek	Kom.: vit, Udm.: vit' + Kom.: myn
-gajn	-dudek	Kim.: ugain, deugain, trigain, pedwar ugain, chweugain '20, 40, 60, 80, 120'
snew-gajn	kvardek	v-u supre
-jur	-cent	Nen.: yur 'hundred'
snew-jur	ducent	v-u supre
-deb	mil	Ted.: debū (Gll.: diba 'hundert')
tirdeb	tri mil	v-u supre

• #1: Ĝi aplikatas kun la numeraloj el Uralaj lingvoj sendepende de la rangeco.

11. Etimologiaj numeraloj / àsli-ŋúp-ilmari tàlu-sónori

praformo / àsli-ŋúpi	senco	tólku	Kitake	senco	tólku
Kark.: ?áxak, ?áxxak	du	ek	hháki, -u #1	duo, duopo, paro	cuéko
Nav.: naaki, Apc.: nà.ki, ná-ki; naki			nâki #2
Jap.: san, Ĉi.: san	tri	kum	sáno #3	trio, triopo	cukúmo
Juk.: ox-tul	tri (vivaĵoj) #4	kum (éltasori)	óśtuli	trio (homoj, bestoj)
Snĉ.: ŋas	kvar	kek	ŋáso	kvarteto, kvaropo	cukéko
Ind.: lima, Tag./Ceb.: limá, (Bal.: limang, limā)	kvin	piŋ	lîmi #5	kvinteto, kvinopo	cupíŋo
Cz./Hinu./Huns.: iłno (Bejt.: iłna)	ses	śaś	ílno	sesopo	cuśáśo
Keĉ.: qanchis, kanchis, canchis, Jkr.: qançhisi	sep	pit	kánći	sepopo	cupíto
Gua.: poapï, poapy	ok	bat	poapi	okopo	cubáto
Nhr.: kuesi (Nm.: kxòese)	naŭ	gao	kwési	naŭopo	cugao
Mal./Irul: pattu, Tam.: paththu, …	dek	dik	pâtu #6	dekopo	cudíko
Kor.: tul	du	ek	túla	duobla	ékpiśa
Mong.: найм(ан) [najm(an)]	ok	bat	nájmu	oktaedro, okedro
Mz.Mong.: arban	dek	dik	arbánu	Arbano (monunuo)
Turk.: yüz	cent	sínte	jújzu	Jujzo (monunuo)
Jap.: sen	mil	elífo	śéni #7	Ŝenio (monunuo)
Ling.: zómi	dek	dik	zom-	deka-	101
Ling.: nkámá	cent	sínte	ŋam-	hekto-	102
Vj.: nghìn	mil	elífo	ŋin-	kilo-	103
Uzb.: juz	cent	sínte	juz-	centi-	10-2
Uzb.: ming	mil	elífo	miŋ-	mili-	10-3
Bcb.: ši, Ĉeĉ.: ši-'	du	ek	-śi	du -j	ek -ri, -ki
Keĉ.: taw	kvar	kek, val	-taw	kvar -j	kek -ri
Jap.: go & Tib.: nga, Kant.: ng5	kvin	piŋ	-ŋo	kvin -j	piŋ -ri

• #1: Foriĝo de anlaŭto a laŭ parencoj, finaĵo -u laŭ Ĉimr.: xoku, finaĵo -i laŭ Acug.: ho?ki, hokki
• #2: Dua tonemo necesas pro na-náka "aŭdi"
• #3: Transpreniĝis la menciitaj formoj, ĉar la parencoj je fina m ne eblas pro la vorto sam "kune"
• #4: 'Drei + belebte Wesen'
• #5: Dua tonemo necesas pro na-líma "kolekti"
• #6: Dua tonemo necesas pro na-páta "akiri, ricevi, gajni, …"
• #7: La devena s ŝanĝiĝis al ś [ŝ] pro Esp-o: sen

12. Grupaj numeraloj / ólpari tàlu-sónori

-ujz-		-naskitoj	Turk.: -üz (-iz) (en: dördüz, ikiz, …) K-u ankaŭ Lit.: -nys/-nis en: dvynys "ĝemelo", treinys "trinaskito"
ék-ujzori	snéw-ujzori	ĝemeloj
kék-ujzori	dór-ujzori	kvarnaskitoj
píŋ-ujzori	tír-ujzori	kvinnaskitoj
śáś-ujzori	múc-ujzori	sesnaskitoj

La rangeco varias, ĉar en la devena lingvo ekzistas du numeraloj, kiuj havas parencojn en la Kitaka, nome ek "du" kaj dor "kvar". Sed ili apartenas al malsamaj rangoj.

13. Apliko de la numeraloj / Jópseni tàlu-sónorini

a) Fundamentaj / púmtari

Nombrado / Júpeni

RIM: La apliko okazas kiel en Esperanto. Do kun pluralo post 2 ĝis ∞. Ne estu uzata iu kazo (genitivo singulara kiel en baltaj kaj slavaj lingvoj) post 2 ĝis 4 resp. ekde 5 ĝis 8 (plurale) nur pro la numeralo, sed pro iu prepoziciaĵo aŭ postpozicio (nur kun postpozitivo). Anstataŭ ek + substantivo/adjektivo uzeblas la dualo je -ki: ek púmuri = púmuki "du arboj". Krome ili neniam estas deklinaciataj!

ekz.: ojn míci "unu katino", kum áplori "tri pomoj", śaś-sínte éwrori "sescent eŭroj"

Kalkulado / Toáneni

adicio gatlísteni	gatlístaj X gudaj/su Y	adiciu X al Y	X + Y = Z
	X gudaj Y teésa Z	kum gudaj śaś teésa gao	3 + 6 = 9
	X su Y teésa Z	ojn su gao teésa dik	1 + 9 =10
substraho padéteni	padétaj Y ot X	subtrahu Y de X	X - Y = Z
	X pa Y teésa Z (#1)	pit pa kum teésa kek	7 - 3 = 4
	X pa Y teésa neŋ Z (#2)	śaś pa gao teésa neŋ kum	6 - 9 = -3
multiplikado máŋepisintjeni	máŋepisintjaj X diŋ Y	multobligu X per Y	X * Y = Z
	X-koartaw Y teésa Z	ek-koartaw piŋ teésa dik	2 * 5 = 10
	X-mul Y teésa Z	piŋ-mul śaś teésa kumdik	5 * 6 = 30
divido dájleni	dájlaj X diŋ Y	dividu X per Y	X : Y = Z
	X bidájla diŋ Y teésa Z	bat bidájla diŋ kek teésa ek	8 : 4 = 2
	X bidájla diŋ Y teésa Z dźiŋ' z	dik ojn bidájla diŋ śaś teésa ojn dźiŋ' bat kum	11 : 6 = 1,83
potencigo tálameni	tálamaj X diŋ Y	potencigu X per Y	XY = Z
	Y-enśe tálamo ot X teésa Z	ékenśe tálamo ot kum teésa gao	32 = 9
	Xum(#3)Y teésa Z	doromkum teésa śaśdik kek	43 = 64
radikado bóneni	úmaj tla X-enśen bónin ot Y	tiru la Xan radikon el Y	x√Y = Z
	tla X-enśe bóni ot Y teésa Z	tla kum-enśe bóni ot ékdik pit teésa kum	3√27 = 3

• #1: Se X estas pli granda ol Y.
• #2: Se X estas malpli granda ol Y.
• #3: La varianto de -um- ĉiam devas adaptiĝi al la antaŭa numeralo.

b) Ordinalaj numeraloj / páŋari tàlu-sónori

RIM: Ili tre ofte staras antaŭ la koncernata vorto, nur pro stilaj kialoj ili sekvas. Krome ili estas deklinaciataj kiel substantivoj kaj adjektivoj.

ekz.: kúmenśe áplo "tria pomo", Go-tráda ékenśeku házuku! "Veturu al dua domo!"

c) Frakciaj numeraloj / lémemari tàlu-sónori

½	ojn ékudo	unu duono
2/3	ek kúmudori	du trionoj
4/7	kek pítudori	kvar seponoj
23/86	ekdik kum batdik-sasudori	dudek tri okdek-sesonoj

d) Sociolektaj dekoj / sóćari śípuri

Ili sufiksas je -mujn. (Dialekte ekzistas la variaĵo -myn kun plia vokalo.)

	Kitake	Komia #1	Udmurta	Hungara	Mansia
30	kum-mujn	komyn	kwamyn, kuamyn	(harminc)	(wat)
40	nal-mujn	n'el'amyn	(nyldon)	negyven	nälmen, naliman
50	vit-mujn	vetymyn	(vit´ton)	ötven	atpan
60	mot(#2)-mujn	kva(j)tymyn	(kuat´ton)	hatvan	xotpan
70		(sizimdas)	(sizimdon)	hetven	(satlow)
80		(kökjamysdas)	(t´amyston)	nyolcvan	(ńolsat)
90		(ökmysdas)	(ukmyston)	kilencven	(ontəlsat)

• #1: Tie ankaŭ eblas uzi ĝin ĉe pronomaj radikoj, nome ky-: kymyn 'how many, how much' "kiom", sy-: symyn 'so many, so much' "tiom".
• #2: La parto mot estas el Nganasana (Samojeda lingvo).

La ekzemploj el Komia, Udmurta, Mansia kaj 2 el la Hungaraj venas el 'uaetym8x.html'. La hungaraj el 'Kaud. 31', paĝo 52. Kelkaj formoj el "Suomen ja sen sukukielten lukusanoista", paĝo 4-5. Verdaj el ambaŭ interretaj fontoj. Turkisaj el la libreto kaj la finn-lingva teksto.

Nur malmultaj dialektoj provas reguligi la skemon laŭ rangeco.

Eblas la jenaj rangoj:

	Kitake		Dzitaka
rangoj	2a	3a (#1)	-
30	tir-mujn		tër-myn
40	dor-mujn	nal-mujn	nal-myn, nar-myn
50	vit-mujn		vët-myn
60	muc-mujn	mot-mujn	muc-myn
70	poŋ-mujn		poŋ-myn
80	wal-mujn		wal-myn, war-myn
90	kwajs-mujn		pajs-myn

• #1: Ne aparte menciitaj formoj identas kun la duarangaj, ĉar triarangaj por la koncernaj bazaj numeraloj mankas.

RIM: La parenca Dzitaka metas ilin en la normalan sociolekton!

Ankaŭ eblus kombino kun -ksan ĉe 80 kaj 90, se nur gravas la rangeco.

	Kitake
80	snew-ksan-mujn
90	pal-ksan-mujn

e) Sociolektaj dudekoj / sóćari kúlmenori

	Kitake	Dźiga	rimarkoj
40	snew-gajn	snőgajn, nőgajn
60	tir-gajn	tirgajn	Ĝi estas la bazo por la rango pro la kimra: trigain.
80	dor-gajn	dorgajn
100	vit-gajn	vitgajn, vitkajn, vikkajn
120	muc-gajn	mucgajn, muskajn
140	poŋ-gajn	poŋgajn, pōgajn
160	wal-gajn	walgajn, (waŋajn)
180	kwajs-gajn	kwääsgajn, kwääskajn

RIM: La parenca Dźiga metas ilin en la normalan sociolekton!

Ankaŭ eblas kombino kun -ksan-, nome jene:

	Kitake
160	snew-ksan-gajn
180	pal-ksan-gajn

f) Sociolektaj centoj / sóćari síntiri

Ĝi devas esti kunmetata kun duarangaj numeraloj!

	Kitake
200	snew-jur
300	tir-jur
400	dor-jur
500	vit-jur
600	muc-jur
700	poŋ-jur
800	wal-jur
900	kwajs-jur

Sociolektaj miloj / sóĉari elífori

Ĝi devas esti kunmetata kun duarangaj numeraloj!

	Kitake
2000	snew-deb
3000	tir-deb
4000	dor-deb
5000	vit-deb

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 8.6.2011