Ablaŭto-similaj fenomenoj / apabúnjo-sémkari zópt-omori
a) Ŝanĝiĝo de (duon)vokaloj / mútosetjeni (èkud-)ić-búnjorini
- Primara (t.e. etimologia) ablaŭto / ójnoma (t.t. àsli-ŋúp-ilma) apabúnjo
| Vorto | Sinonimoj | Deveno | Senco | Komento | Ŝanĝo |
|---|---|---|---|---|---|
| béla | júrka | Rus.: белый [belyj] | blanka | parencaj | e - a |
| bála | Alb.: bálë | blank-frunta | |||
| na-bráŋa | na-léta | Ger.: bringen, Toh.B: prank- | alporti | parencaj | a - u |
| na-brúŋa | Kim.: he-brwng | konduki | |||
| díno | gúnu, tívi | Sans.: dína, Nep./Hin.: din | tago | parencaj | i - a |
| dáno | Ser.: дан [dân] | tago >dato | |||
| hîlo | kálmo, móro, máwtu, r¸ájo |
Vask.: hil | morto | parencaj | i - u - o |
| na-húla | na-rósla | Sum.: hul | detrui | ||
| hólo | hhóntu | Bur.: hôl | armeo | ||
| na-kâla | na-gója | Isl.: kalla [katla], Sve.: kalla, Nor.: kalle; Ar.: qâla, kallama |
voki | a - o | |
| kólu | golóso | Heb.: kol | voĉo | ||
| kára | Turk.: kara | nigra | parencaj | a - u | |
| kûra | Jap.: kurói | blu-nigra | |||
| kévi | Han.: kev, kew, Mrdv.: kev, Mans.: käw | mineralo (<ŝtono) | parencaj | e - i | |
| kívi | Fin./Est.: kivi | ŝtono | |||
| lági | lajgájko | Ger.: Lage | situo | parencaj | a - aj |
| na-lájga | Ger.: liegen & Angl.: lie [laj] | kuŝi | |||
| na-lágja | naendéta | Tag.: lagyan | enmeti | ||
| lúga | zolta; (/) sánja | Kant.: lug6 (en: lug6-xig1, lug6 ca4) | verda | ú - û | |
| lûgo | Rus.: луг [lug] | herbejo | |||
| rátu | Lit./Fin.: ratas | rado | parencaj | a - i | |
| na-ríta | na-mása | Lit.: ritù, (rìsti) | ruli | ||
| na-stéja | Ger.: stehen | stari | parencaj | e - o | |
| stóju | Rus.: стоять [stojatj] | stari > stato | |||
| ténu | súnu | Tik.: ten | filo | parencaj | e - o |
| tóni | dóhtri, súni | Tik.: ton | filino | ||
| na-tôlka | Est.: tõlkima | traduki | parencaj | ó - ô | |
| tólku | Jid.: tolk | senco | |||
| na-wétua | naisgáma | Jav.: wëtu | elveni | parencaj | e - a - i |
| wátu | bejket, -ket | Bima: watu | de (loke) | ||
| wítu | gegámi | Maanjan: witu | direkto | ||
| wóra | anhéva, múva | Skot.: waur | malbona | o - a | |
| wárwa | Jap.: warui | malbonfarta |
RIM: Verda fono signifas, ke la koncerna ŝanĝo taŭgas por analogia disvastigo.
- Sekundara (t.e. analogia) ablaŭto / ékema (t.t. sémća) apabúnjo
| Nom. | Origino | Senco | Etimo | Devena | Senco |
|---|---|---|---|---|---|
| I.: e - a [- i] | |||||
| 1. | ásto | metiisto | Ĉuv.: asto | ésti | metio |
| 2. | ílmi | scienco | Turk.: ilim, Ar.: ilm | na-álma | esplori |
| 3. | ínsi | kesto | Snc.: inës | ánsi | kestego |
| 4. | péa /PraKit./, péo /Mn.Kit./ |
kapo | Est.: pea, Finn.: pää | pao- | ĉef- |
| 5. | pélto | kampo; agro | Fin.: pelto | píltu | agro |
| I.b.: ew - aw - iw | |||||
| 1. | páwtu | piedo | Pld.: Faut, Gr.: podi | péwto | membro (kiel korpoparto) |
| I.c.: ie - ia - i | |||||
| 1. | tiépi | dokumento | Ĉi.: tiep | tiápo | pasporto |
| 2. | viéśa | publika | Lit.: viešas | viáśu | politiko |
| I.d.: ej - aj - i - ie | |||||
| 1. | ájbu | honto | Sva.: aibu | éjbo | skandalo |
| II.: e - o | |||||
| 1. | kélva | ruĝa | Mapuche-a: kelu | kólva | infraruĝa |
| 2. | zémi | tero | Ltv.: zeme | zômo | medio |
| 3. | -hóga | lerni | Kant.: hog6 | héga | klera |
| 4. | na-népa | mensogi | Tlng.: nep | na-nópa | nei, malkonfesi |
| 5. | gévi | komunumo | Heb.: gev | góva | komuna |
| 6. | énso | ujo | His./Esp-o: en, Gr.: εν [en] + Est.: asi | ónso | koverto |
| 7. | réŋu | ringo | Fin.: rengas | rôŋo #1 | pneŭo |
| III.: a - o | |||||
| 1. | dźja- | -famili- | Ĉi.: jiā-tíng, jiā-shŭ | dźjo- | -familieg- |
| 2. | twáŋu | akcento | Pat.: twang | tvóŋa | emfaza |
| 3. | mátlo | bildo | Lit.: matyti + l | mótlu | foto |
| 4. | ájru | kuriero | Gt.: airus | ójro | anĝelo |
| 5. | pláto | folio (nebot.) | Ger.: Blatt | plóto | bileto |
| 6. | ćánjo | leĝo | Vj.: chánh | ćónju | rajto |
| IIIb.: aw - ow | |||||
| 1. | áwto | aŭto | = | ówtu | veturilo |
| IV.: a - u | |||||
| 1. | jáśa | blu-verda | Tzel.: yaš | júśo | turkiso |
| 2. | rátu | rado | Fin./Lit.: ratas | rútu | vagono |
| 3. | na-vúta | tiri | Sva.: -vuta | vâtu | trajno |
| 4. | hádi | limo | Ind.: hadi | húdo | dogano |
| 5. | na-bújka | fleksi, kurbigi | Turk. bükmek | bájku | arko |
| V.: ´ - ^ | |||||
- #1: Ĝi havas la duan tonemon pro la vorto róŋi "diskuto". Ĝia sinonimo estas: gómi.
Roza signifas 'lingve'.
RIM: Ne eblas meti formon estigatan per ablaŭto kiel novan bazan vorton, tiel ke estiĝus "ĉeno". Tio kaŭzus mikson de la ablaŭto-vicoj kaj pro tio ne permesatas. Krome ne eblas meti iun bazan vorton en du malsamajn ablaŭto-klasojn.
La primara ablaŭto ĉi tie ne gravas! La formoj el la primara skemo supre eĉ povas "migri" en malsamajn ablaŭto-vicojn!
Se la baza kaj devena fomoj estas substantivoj, povas okazi genro-distingo.
b) Ŝanĝiĝo de konsonantoj / mútosetjeni subúnjorini
- Primara (t.e. etimologia) ŝanĝiĝo / ójnoma (t.t. àsli-ŋúp-ilma) mútoseni
| Vorto | Sinonimo | Etimo | Senco | Komento | Grava konsonto |
|---|---|---|---|---|---|
| géla | śára | Pld.: gäl, Mn.Sak./Ger.: gelo, Lat.: helvus, MnNord.: gulr, MnAngl.: geolo, Lit.: želvas |
flava | g | |
| kélva | rúda | Mapuche-a: kelu | ruĝa | k | |
| na-lúkima | na-máta | TokP.: lukim | vidi | parencaj (?) | k |
| na-lúksja | na-d¸ágetja | Het.: luktsi | heligi | ks | |
| pálka | Het.: palhi- 'breit' | larĝa | l | ||
| párka | vípsa, magála | Het.: par-ku-us (parkus) | alta | r | |
| púmu | Fin/Est.: puu "arbo; ligno" & Ger.: Baum (dial.) Bôm | arbo | m | ||
| púvo | móku, zúru | Fin/Est.: puu "arbo; ligno" | ligno | v | |
| up' | on' | Pld.: up, op, Nld.: op, Angl.: up [ap], Sve.: upp | sur | parencaj | - |
| na-úpsa | na-gúma | Het.: up-tsi | leviĝi (pri suno) | s |
- Sekundara (t.e. analogia) ŝanĝiĝo / ékema (t.t. sémća) mútoseni
| Baza | Senco | Devena | Senco | Etimo | Senco |
|---|---|---|---|---|---|
| tiépi | dokumento | ćiépu | legitimilo | Ĉi.: tiep | dokumento |
| tóva | bona | dóvo | higieno | Hebr.: tov | bona |
| -ćóva | flegi |
Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 15.12.2011
