Kitakujo 

La sintakso de la Kitaka lingvo / Tla són-soj-fépolo kitákani kélini

a) Ĉefaj sinsekvoj de subjekto, objekto kaj verbo

sekvo	modeloj	ekzemploj	sencoj
SOV	kiturka, kitamila, kijapana, kitibeta, kikećua, kilátina, kiamhára, kikoréa	Mu áplon temáka.	Mi pomon manĝas.
SVO	Kiíŋra, kiswahila, kićina, kiindonesia, kivjétnama, kizermána, kipránca, kiháwsa	Mu temáka áplon.	Mi manĝas pomon.
VSO	Kiwelśa, kihawaija, kiberbera, kiklasik- araba, kitóŋa, kiskwamíśa	Temáka mu áplon. / Temáka-me áplon.	Manĝas mi pomon.

Aliaj sinsekvoj ne tre oftas, ĉar ili ne taŭgas por la Kitaka.

RIM Ekzistas mondvaste la jenaj sekvoj: VSO, SVO, SOV, VOS, OVS, kaj OSV.

sekvo	modeloj	ekzemploj	sencoj
OVS	ki'hixkaryana', kiapalaija, kibacairia, kimakusia	Áplon temáka mu.	Pomon manĝas mi.
OSV	ki'apurinã'	Áplon mu temáka.	Pomon mi manĝas.
VOS	kimalagasa, kitzotzila, kihouiailu-a	Temáka áplon mu.	Manĝas pomon mi.

RIM: Parte el: "Die Cambridge Enzyklopädie der Sprache", paĝo 98

b) Ĉefaj sinsekvoj de adjektivo, substantivo kaj rilativaj propozicioj

sekvo	modeloj	ekzemploj	sencoj
NAR	kithaja, kipránca, kihebrea, kiswahila	rúnuri dádari jóŋkeri temáka káwkun	viroj grandaj kiuj manĝas kukon
ANR	kikećua, Kiíŋra, kipérsa, kirúsa	dádari rúnuri jóŋkeri temáka káwkun	grandaj viroj kiuj manĝas kukon
RAN	kitúrka	káwkun rumákari dádari rúnuri	kukon manĝantaj grandaj viroj
RNA		káwkun rumákari rúnuri dádari	kukon manĝantaj viroj grandaj

RIM La pliaj sekvoj ARN, NRA ankoraŭ ne estis trovitaj en iuj ajn lingvoj.

c) Ordo de substantivo kaj specifigiloj (kiel tiu; ĉiu; mia; de Jano)

sekvo	modeloj	ekzemploj	sencoj
NS	kiindonesia	házu Jánu-de	domo de Jano
SN	kitúrka, kizérmana	téme házu	ĉi tiu domo

RIM La unua preskaŭ nur estas uzata kun la posesivo de iu nomo aŭ objekto.

La dua estas tre ofte uzata, eĉ kombinita kun la antaŭ-ĉapitraj sekvoj.

d) Formado de demandaj frazoj

vorteto	modeloj	ekzemploj	senco
ka	kiestóna, (kilénka, kilitóva)	Ka tu teképa natóka kiíŋran?	Ĉu vi povas paroli angle?

Sociolekta ebleco troveblas jene.

Alilingvaj eblecoj

Mondvaste ekzistas aliaj eblecoj.

vorteto	modeloj	ekzemploj	traduko
czy	kilénka (kipóla)	czy pan(i) rozumie po polsku?	ĉu vi komprenas la polan?
-chu	kikéćua	kay wasichu	ĉu tio estas domo?

e) Respondo al demandoj je kvílanku, míkilanku aŭ nánilanku "kien?"

-ku ĉe la prepozicio aŭ postpozicio koncerna

pli ekzakte per unu el la "Uralecaj" kazoj, nome -ben "en -n", -pen "sur -n" aŭ -tan "ĉe -n"

Sociolekte aldoniĝas kromaj kazoj, entute pri aldirekto - 7.

rekta almeto de la sufikso -ku al la koncerna substantivo, adjektivo aŭ pronomo

f) Respondo al demandoj je kvílanket, míkilanket au nánilanket "de kie?"

-ket ĉe la prepozicio aŭ postpozicio koncerna

pli ekzakte per unu el la "Uralecaj" kazoj, nome -bes "de en, el", -pes "de sur" aŭ -tas "de (ĉe)"

Sociolekte aldoniĝas kromaj kazoj, entute pri dedirekto - 7.

rekta almeto de la sufikso -ket al la koncerna substantivo, adjektivo aŭ pronomo

g) Respondo al demandoj je kvílan, míkilan aŭ nánilan "kie?"

-saj ĉe la prepozicio aŭ postpozicio koncerna

pli ekzakte per unu el la "Uralecaj" kazoj, nome -bep "en", -pep "sur" aŭ -tap "ĉe"

Sociolekte aldoniĝas kromaj kazoj, entute pri situo - 7.

-pi kaj -saj sen almeto al adpozicio rekte ĉe la koncerna substantivo, adjektivo aŭ pronomo

h) Negado en frazoj / némeni énsaj tókomori

Se jam aperas nea vorto en la koncerna propozicio, ne plu estas metata la vorto nem resp. maj. ekz.:

Normala maniero /

Frazo	Senco	Lingvoebeno
mu níson lamáta	mi nenion vidis	normala
ŋa níson lamáta(-sùra)		ĝentila

• Alikaze okazu jene:

Frazo	Senco	Lingvoebeno
Mu nem lamáka káwkun.	Mi ne manĝis kukon.	normala
Ŋa káwkun maj lamáka(-sùra).		ĝentila
Nem mu lamáka káwkun.	Ne mi manĝis kukon.	normala
Maj ŋa káwkun lamáka(-sùra).		ĝentila

Alilingvaj eblecoj

partikulo antaŭ la verbo	rusa: не [ne], hispana: no
partikulo post la verbo
partikuloj antaŭ kaj post la verbo	franca: je ne sais pa
speciala modo de la verbo	japana: nagéru "ĵeti" > nagenai "ne ĵeti"
partikulo ĉe la komenco aŭ fino de la propozicio	keĉua: mana
speciala verbo negata	angla: doesn't, haven't, …
speciala helpverbo nea	finna: en, et, ei "mi, ci, li ne …"; Enc.: ńe-ś

Sociolekta ebleco / sóca átveśo

En diversaj dialektaroj

na-njéśa	ne -i	Enc.: ńe-ś	Íti tenjéśa naéta káwkun.	Itino ne manĝas kukon.
kutime			Íti nem teéta káwkun.
kun modalverbo #1			Íti njéśaź temóga naéta káwkun.	Itino ne ŝatas manĝi kukon.
			Íti mógaź tenjéśa naéta káwkun.
kutime			Íti nem temóga naéta káwkun.

• #1: Ĉar nur eblas uzi du verbojn en la sama verba frazo, la tria devas fariĝi tiel nomata konverbo. Ĝi aperas ĉe la ekzemploj kursive. Sed ne ĉiuj dialektoj havas tiujn. Do senkonverbaj dialektoj anstataŭe uzas adverbajn participojn.

Nur en la Toka-me-dialekto

Laŭ Enc.: ńe-ś ekzistas en la Samojed-a sociolekto negacio-verbo kun la transicionalaj kaj ali-pronomaj finaĵoj.

Kit. Sg.	Senco	Kit. Du.	Senco	Kit. Pl.	Senco
njéś-me	mi ne	njéś-kuj	ni ambaŭ ne	njéś-ŋe	nur ni ne
		njéś-ŋać	ni ambaŭ ne	njéś-vo	ni ĉiuj ne
njéś-te	ci ne	njéś-kámić	vi ambau ne	njéś-ju	vi ne
njéś-paj	li/ŝi/ĝi ne	njéś-pajć	ili ambaŭ ne	njéś-lo	ili ne
njéś-ha	li/ŝi/ĝi ne	njéś-hać	ili ambaŭ ne	njéś-he	ili ne

Kelkaj parolantoj ĉi tie interŝovas iun vokalon post la radika ś, precipe e aŭ similan.

Ekz.: njéśe-me "mi ne" k.s.

Ankoraŭ ne certas, ĉu iom pli reguligi la ĉi-supre menciitan skemon per tio, ke oni enmetas la adjektiv-verban finaĵon -a, kiel ekz. njéśapaj "li/ŝi/ĝi ne" k.s.

i) Negativa demando / néma prási

Negativaj demandoj estu respondataj per apartaj partikuloj, nome tarba "sed jes" kaj bu "vere ne".

Ekz.

prási	demando	ćáski	respondo	komentoj
Ka tu nem tehéma púlin?	Ĉu vi ne havas monon?	Tarba.	Sed jes.	se vi havas monon
		Bu.	Vere ne.	se vi ne havas

Al la sekva ĉapitro
© René Philipp - Bilnjobíru Àdvodóstu, 29.12.2011