Verbo

El Kitakujo

(Malsamoj inter versioj)
Iri al: navigado, serĉi
E (Modoj / gváwturi (RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto))
E (Aspektoj / ismátamori)
Linio 135: Linio 135:
|}
|}
-
=== c) Aspektoj / ismátamori ===
+
=== Aspektoj / ismátamori ===
{| {{Prettytable}}
{| {{Prettytable}}
! Nomo  
! Nomo  
Linio 197: Linio 197:
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.  
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.  
|}
|}
 +
=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| {{Prettytable}}
{| {{Prettytable}}

Kiel registrite je 17:27, 24. Feb 2006

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.

Enhavo

Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori

Tempoj / váktiri

Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

Prefikso Senco Funkcio Etimo Kit. nomo
nu- {IV} nun -as punktalo Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú nu-vákti
te- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I} -as prezenco Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari" te-vákti
la- #1 {II+IV} -is preterito Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le la-vákti
sje- #2 {I+II} -os futuro Lit.: -siu, -si; Vj.: se sje-vákti
voj- #3 PraKit.: vol; k-u Rum.: voi "mi volas" voj-vákti
mo- {IV} Ind.: mau "voli; deziri" mo-vákti
  • #1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -l kaj le, uzataj jene:

Mu temákal ískon. "Mi manĝis ion."; Ému le vao lésuku. "Li eniĝis arbaron." En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. telístua "sidis"

  • #2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -s kaj seu, uzataj jene:

lo tekátimas máson "ili tranĉos viandon"; Ému séu temáka kéksun. "Li manĝos kekson." En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. tesjístua "sidos"

  • #3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata gramatikigo el memstara radiko.

RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!

Modoj / gváwturi

RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
Afikso Senco Funkcio Etimo Kit. nomo
- #1 - indikativo - dàjka-gváwtu
go- -u volo; ordono Angl.: go "iri; iru!" go-gváwtu
-j Rus.: -й, -ь [j]
kow- #2 bonvolu … peto Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ) kow-gváwtu
ma- ne -u malpermeso Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ

& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-

ma-gváwtu
vu- #3 -us eblo Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]

& Pŝt.: wú- [ŭu-]

vu-gváwtu
na- #4 -i infinitivo Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i" na-gváwtu
  • #1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
  • #2: Similas funkcie al la Vj. xin.
  • #3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
  • #4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.

RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.

Ekzemploj / Líziri

Émi tevóla naístua úpsaj légo. Ŝi volas sidi sur lito.
Ému temóga napúira púmuku. Li ŝatas grimpi sur arbon.
Íti lavóla nakáwpa mákason. Itino volis aĉeti manĝaĵon.
Mu sjegéja nakomáka. Mi iros ekmanĝi.
Paj maw namáka jéksin. Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun. Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun. Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.

Aspektoj / ismátamori

Nomo Morfemo Senco Etimo Kit. nomo
imperfekto (-)tars #1 -intas Irl.: tar èis tars-ismátamo
-irk- estinte Keĉ.: -rqa (-ra)
rowspan="2" progresivo -aćk- #2 -antas Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka) aćka-ismátamo
tân #3 Juk.: taan tân-ismátamo
prospektivo -uwan -ontas Het.: -wan uwan-ismátamo
-aj- estonte Uzb.: -a-,-j-
  • #1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
  • #2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
  • #3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.

Ekzemploj / Líziri

Paj tegérsaćka kwétapi. Li/ŝi estas laboranta hejme.
tân mu tehádza ¦ tân paj tegérsa mi estas batanta ¦ li/ŝi estas laboranta
Paj tedéta dár-uwan háge áwton. Li estas donaconta al ŝi aŭton.

Agad-manieroj / gèra-kváwori

Afikso Senco Funkcio Etimo Kit. nomo
ko- ek- ingresivo Fr.: commencer [komenser] ko-gèra-kváwo
sa- malek- (fino) egresivo Sans.: samstha- "fini" sa-gèra-kváwo
daw- (<daú-) -ad- (dauro) durativo Ger.: dauern daw-gèra-kváwo
me- -ig- kaŭzativo Angl.: make [mejk] "fari; igi" me-gèra-kváwo
-intj- Lit.: -inti intja-gèra-kváwo
ve- -iĝ- fientivo Ger.: werden [v-] "iĝi; -os" ve-gèra-kváwo
-etj- Rus.: -еть [itj] etja-gèra-kváwo

Participoj / wóćkuri

Aktivaj / rúwari

Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.

Prefikso Senco Etimo Ekzemplo Senco
ru- -ant- Keĉ.: ruway [-aj] "fari" rumáka manĝanta
rul- -int- id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj rulgéja irinta
rus- -ont- id. + -s (<-sje-) ruslénta flugonta

Pasivaj / bíjari

Personaj iloj