Konverboj

El Kitakujo

Redakto de 20:51, 23. Jun 2011 de Tlustulimu (Diskuto | kontribuoj)
(malsamoj) ← Antaŭa versio | Rigardi nunan version (malsamoj) | Sekva versio → (malsamoj)
Iri al: navigado, serĉi

Konverboj estas specialaj adverbaj verboformoj, kiuj ne estas finitaj nek nominalaj. (Detaloj pri tio troviĝas en la vikipedia artikolo.). Ili ekzistas en diversaj lingvofamiloj, inter alie mongolaj, tjurkaj kaj tunguzaj. La Kitaka parte transprenis finaĵojn, parte nur la modelojn.

RIM: Ili nur ekzistas en la "toka-me-dialekto", la najbaraj dialektoj de la alta Kitaka, suda subgrupo de meza Kitaka, la Tivada, la Orienta Joźika kaj la nordaj dialektoj de la Tivuka. Ili mankas en la Dźiga, Dzitaka, Dzitak-najbaraj dialektoj, orienta parto de la alta Kitaka, norda subgrupo de la meza Kitaka, mezo kaj sudo de la Tivuka, Meza kaj Okcidenta Joźika kaj en la Dęgutia. Krome la neregulaj verboj, kiel ekzemple dao, jem, nur povas havi kelkajn konverbajn formojn.

Enhavo

Diversaj finaĵoj

Temporilataj

La tempoprefikso (te-; la-; sje-, mo-, voj-) resp. modoprefiksoj (vu-; go-, -j; ma-) nur aperu en la ĉefpropozicia verbo!

Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
Transprenitaj
-ź Var.: -iź, -źi,
Dial.: -źë
-ante Mong.: -ж (-ч) [ĝ (ĉ)] Cásu pádaź, lamírzetja. Neĝante malvarmiĝis. Keĉ.: -stin
Ótu temójta sáwge tla
páwturin wákaź.
Oto lavas al si la piedojn
plorante.
-jed Var.: -ejd -inte Mong.: -ээд [-êd]
-гээд [-gêd] #1
Úkćajkon ántajed,
mu lagáma témilanku.
Fininte lernejon,
mi venis ĉi tien.
Var. -iad Mong.: -иад [iad]
-ges kiam Baŝ.: -гәс [-gäs] #2 Mu kwétaku gámages
cámcon tenúgva.
Kiam mi venas hejmen,
mi malvestas mian jakon.
Turk.: (y)ince
-tejl #3 Var.: -etl ĝis kiam Mong.: -тэл [-tel] #4 Lo lamáka, cádlatejl. Ili manĝis, ĝis ili satis.
Búso gámatejl, Útu lavára. Utuo atendis, ĝis kiam
la buso venis.
Turk.: -(y)inceye
kadar
-mas Var. -mak tuj kiam Mong.: -магц [magc] #5 Cádla ésamas, mu
tekogéja gérsajkoku.
Tuj kiam mi estas sata,
mi ekiras al la laborejo.
Turk.: -r -mez,
Uzb.: -gach
Gramatikigo
-zun #6 tiel longe kiel Uzb.: uzun Mu ŋénazun vojćíta. Tiel longe kiel mi havas
tempon, mi legos.
Turk.: -dikçe
-met #7 dum Lit. metas Útu kwétaw ésamet
téon lapíta.
Dum Utuo estis hejme
li trinkis teon.
Turk.: -ken
Mú tókamet Paolu
káwkun laéta
Dum mi parolis Paŭlo
manĝis kukon.
Fin.: -essani #8
-kel #9 ekde Kaz.: keliw Mu gérsakel mas
púlinwak tehéma.
Ekde kiam mi laboras,
mi havas pli da mono.
Turk.: -(y)eli
  • #1: En la mongola ekzistas pliaj vokalharmoniaj variantoj: -аад [-âd], -оод [-ôd], -гаад [-gâd], -гоод [-gôd]
  • #2: En la baŝkira ekzistas pliaj vokalharmoniaj kaj konsonantoharmoniaj variantoj: -ғас [-ğas], -ҟас [-qas], -кәс [-käs].
  • #3: Ĝi kompromisas pro la jam ekzistantaj vortoj: tójlo "juna bruto", tóla "malproksima", têlu "skorpiono" kaj tálu "numero".
  • #4: En la mongola ekzistas pliaj vokalharmoniaj variantoj: -тал [-tal], -тол [-tol], -төл [-töl]
  • #5: En la mongola ekzistas pliaj vokalharmoniaj variantoj: -могц [-mogc], -мэгц [-megc], -мөгц [-mögc]
  • #6: Okazis gramatikigo el la senco "longa". Simila rilato estas inter la suprasorabaj vortoj dołho "longe" kaj dołhož "tiel longe kiel".
  • #7: Okazis gramatikigo el la senco "tempo". Simila rilato estas inter la suprasorabaj vortoj čas "tempo" kaj za čas "dum".
  • #8: Fakte ne estas vera konverbo, sed inesivo de la infinitivo kun persona finaĵo. La silabo -ni esprimas la personon, nome "mi", kaj povas esti ŝanĝata al -si "ci (vi)" ktp.
  • #9: Okazis gramatikigo el la senco "veni".


La variaĵoj aplikatas ĉe neregulaj verboj, kiel ekz. jem "malami" > jémiź "malamante", kip "atingi" > kípejd "atinginte" (Apud regula: na-kípa > kípatejl).
  • Jen devenaj konverboj, kiuj estiĝas el temporilataj.
Kitaka Senco Funkcio Etimo Ekzemplo Senco Modelo
díhaź #1 dirante #2 cito Ĉer.: diʔ + Mong.: -ж [ĵ] Hévan dínon díhaź
Páolu áhhuge ladíha.
"Bonan tagon", diris
Paŭlo al la frato.
Mong.: гэж [geĝ] #3,
Baŝ.: тип [tip],
Tat.: дип [dip],
Uzb.: deb,
Turk.: diye [dije]
Kvílan teésa túde
mísi díhaź Ótu laprása.
"Kie estas via kato",
demandis Oto.
-gespir #4 antaŭ ol - Baŝ.: -гәс [-gäs] + -pir- Mu pojsgámagespir
sámlon ladèlimáka.
Antaŭ ol foriri
mi tagmanĝis supon.
-gespas #5 post kiam - Baŝ.: -гәс [-gäs] + pas Íti káwkun pékagespas
lapúrija.
Post kiam Itino
bakis kukon, ŝi
promenis.
  • #1: Ĝi estas ĉefe uzata por citi diraĵon.
  • #2: Tio estas la laŭvorta senco. Sed ofte dum tradukado aperas nenio.
  • #3: El Mong.: гэх [geĥ] "diri"; Baŝ.: тиеү [tieü], Uzb.: demoq kaj Turk.: demek (prez.: diyor [dijor])
  • #4: La parto -pir- estas el la radiko de sekundara kazo.
  • #5: La parto -pas estas el la radiko de tempa prepozicio.

Kondiĉaj

La tempoprefiksoj (te-; la-; sje-, mo-, voj-) resp. modoprefiksoj (vu-; go-, -j; ma-) nur aperu en la ĉefpropozicia verbo!

Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
Transprenitaj
-wć (Var.: -ewć) okazo senatente al
alia; kvankam
Mong.: -вч [-vĉ]
(post vokalo) #1
Ínti gjálzawć,
vin nem teméla.
Kvankam la suno brilas,
ekstere ne varmas.
-mjon se Kor.: -myôn Púlin hémamjon,
mu vukáwpa házun.
Se mi havus monon,
mi aĉetus domon.
Tlng.: chugh;
Jap.: -tara,
-(r)eba, -to;
Tib.: -na;

Mong.: -вал, -вол,
-вэл, -вөл, ...

-man sed Kor.: -man Káfun nem pítaman,
mu téon lapíta.
Mi trinkis teon, sed
ne (trinkis) kafon.
-caŋ ĉar Tib.: -tsāng Su gjúpacaŋ nem
tehéma púlin.
Ĉar vi (ci) estas stulta,
vi ne havas monon.
Tlng.: -meH
Gramatikigo
-lok #2 anstataŭ Lat.: locus Mu svápalok teláwla. Anstataŭ dormi mi
kantas.
Turk.: -mektense;
Baŝk.: -ҒАнсЕ #3,
Uzb.: -guncha
Funkcioŝanĝo
-guj #4 sen Mong.: -гүй Útu léjpin étaguj téon
lapíta.
Utuo trinkis teon sen
manĝi panon.
Turk.: -meksizin
Mákaguj va pítaguj
gúmo nem teéltkepa.
Sen manĝi kaj sen
trinki homo ne povas
vivi.
Fin.: -matta #5
  • #1: Var.: -эвч [-evĉ], -авч [-avĉ], -овч [-ovĉ], -өвч [-övĉ]
  • #2: Okazis gramatikigo el la senco "loko; ejo".
  • #3: Ĝi ekzistas en kvar vokalharmoniaj kaj konsonantoharmoniaj variantoj, nome: -гәнсе, -ғансы, -кәнсе, -ҟансы
  • #4: Ĝi funkcias alie ol en la origina lingvo, kie ĝi estas negacio de verbo..
  • #5: Ĝi estas la abesiva formo de la tria infinitivo.
  • Jen devenaj konverboj, kiuj estiĝas el kondiĉaj.
Kitaka Senco Etimo Ekzemplo Senco Modelo
étjawć kvankam Rus.: -еть + Mong.: -вч [-vĉ] Cásu lapáda étjawć,
vin nem temírza.
Kvankam falis neĝo,
ekstere ne malvarmas.
Mong.: боловч [bolovĉ] #1
díhawć sed Ĉer.: di' + Mong.: -вч [-vĉ] Ancádla ínke teésa díhawć,
mu doŋś lamáka.
Mi ĵus manĝis, sed
ankoraŭ estas malsata.
Mong.: гэвч [gevĉ] #2
  • #1: El Mong.: болох [boloĥ] "fariĝi"
  • #2: El Mong.: гэх [geĥ] "diri"

Kombinoj de konverboj kun ĉefaj verboj

Ĉefe du el la konverboj povas esti kombinataj kun ĉefa verbo por esprimi sencon, por kiu alie uzeblas adverboj.

Kombinoj kun konverboj je -ź

La kombinoj esprimas certajn verbajn aspektojn, dum kio la senco de la radiko de la konverbo reteniĝas en la kombino, kaj la ĉefverbe uzata radiko nur liveras la aspekton.

Ĉe tjurkaj verboj ĉefe estas uzata la antaŭtempeca konverbo (je -p), dum ke la Kitaka uzas la samtempecon (je -ź). Sed por la ĉiteaj kombinoj iu ajn tempa diferenco malgravas. Ĉe mongolaj verboj la tempeco samas al la Kitaka.
Ĉefa verbo Laŭvorte Senco Ekzemplo Traduko Modelo Wörtlich
Tjurkaj modeloj
na-déta #1 meti ago okazis senpripense Mu témon díhaź ladéta. Mi eldiris tion tiel. Kaz.: -a sal-ïw legen
na-ćíka paŝi ago daŭras aŭ ripetiĝas Útu pékajkopi gérsaź tećíka. Utuo en bakejo laboradas. Kaz.: -p jür-iw schreiten
na-lájga kuŝi ago ankoraŭ ne ĉesis
kaj ĵus enfokusiĝis
Kve wákaź telájga? Ho, kiu do ploras tie? Kaz.: -p jat-ïw liegen
na-dája #a doni ago havas rezulton kaj
estis farita por alia
Mu káwkun káwpaź Ítivad ladája. Mi aĉetis kukon por Itino. Kaz.: -p ber-iw,
Uzb.: bär-moq
geben
na-stéja stari stato estas priskribata Rjùmo-árg-elo dégaź testéja. La lampo lumas. Kaz.: -p tur-ïw stehen
na-óda foriri ago kaŭzas ŝanĝon Rjùmo-árg-elo dégaź laóda. La lampo difektiĝis. Kaz.: -p ket-iw weggehen
na-skéta Rjùmo-árg-elo dégaź laskéta.
na-dágma starigi estas esprimata la
rezulto de ago
Íti témon ger dájaź ladágma. Itino jam hieraŭ donis tion. Kaz.: -p khoy-ïw stellen
na-tínda sendi ĝentila peto #2 Kaz.: -p jiber-iw schicken
na-aśóla resti ŝanĝo de stato,
kiu poste daŭras
Máksu bímin bístraź laaśóla. Makso forgesis ideon. Kaz.: -p khal-ïw bleiben
na-líkta Máksu bímin bístraź lalíkta.
Mongolaj modeloj
na-ésa esti progresiva formo Mu káwkun étaź teésa. Mi estas manĝanta kukon. Mong.: - ж байна sein
na-kwánza komenci ekago Útu káwkun étaź lakwánza. Utuo komencis manĝi kukon. Mong.: -ж эхлэх beginnen
na-túkua fini maleko, finigo Íti sámlon étaź latúkua. Itino finis manĝi supon. Mong.: -ж дуузах aufhören
na-dája #a doni ago havas rezulton kaj
estis farita por alia
Mu káwkun káwpaź Ítivad ladája. Mi aĉetis kukon por Itino. Mong.: -ж өгнө geben
na-máta vidi provo Paolu gámaź sjemáta. Paŭlo provos veni. Mong.: -ж үзнэ sehen
  • #1: La senco estas iomete pli ĝenerala ol en la modela lingvo.
  • #2: Certaj kombinoj havas iomete alian signifon. Ekz. Útu ískon tóglaź latínda. "Utuo antaŭludis ion."
  • #a: Ĝi modelas laŭ ambaŭ lingvogrupoj.

Kombinoj kun konverboj je -jed

Konverbo Laŭvorte Ĉefa verbo Laŭvorte Kombina
senco
Sinonimo Ekzemplo Traduko Modelo
na-gájba preni na-géja iri porti na-béra Útu ćántin gájbajed
lagéja.
Utuo portis tekon. Tat.: alıp barırğa,
Uzb.: олиб бор-
na-gíra eniri enporti na-en-béra Máksu túldin gájbajed
lagíra.
Makso enportis tablon. Tat.: alıp kerergä
na-ída eliri elporti na-is-béra Íti hhógun gájbajed
teída.
Itino elportas la rubaĵon. Tat.: alıp çığarğa
na-mújda vendi na-gájba preni aĉeti na-káwpa,
na-búgja,
na-sómba
Háku cámcon mújdajed
lagájba.
Hakuo aĉetis jakon. Uzb.: сотиб ол-,
Turk.: satın almak
Tat.: satıp alırğa
Íti kólpon mújdajed
lagájba.
Itino aĉetis ĉapelon.
Personaj iloj