Kitakujo - Kontribuoj de uzanto [eo]

Kazo

2012-01-13T22:10:12Z

Tlustulimu: /* sekundaraj */ ŝablono

El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la [[Kitaka]] elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.

== normalaj ==
Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la [[Tivada]], [[Joźika]], [[Tivuka]] kaj Dęgutia lingvoj.

La nombro de la kazoj en la [[Dzitaka]] kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La [[Dźiga]] havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.

=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
! Mez.
! Mn.
! Pra.
|-
| 1.
| nominativo
| nàmi-pádzi
| -
| -
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 2.
| genitivo
| becpádzi
| de
| -[[ni]] (<-na)(*)
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T4
| {{ne2}} | N
|-
| 3.
| posesivo
| hèmpo-pádzi
| de
| -[[de]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 4.
| partitivo
| dèjlo-pádzi
| da
| -[[wak]] #1 (Mn.Kit./Dial./Soc.: -[[so (finaĵo)|so]])
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T2
| {{ne2}} | N
|-
| 5.
| dativo
| giw-pádzi
| al
| -[[ge]]
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T6
| {{ne2}} | N
|-
| 6.
| lativo
| gegàmi-pádzi
| al
| {{verda}} | -[[ku]] #2
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T5
| {{ne2}} | N
|-
| 7.
| akuzativo
| kàjloso-pádzi
| -n
| -[[n]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 8.
| ablativo
| skèto-pádzi
| de, el
| {{verda}} | -[[ket]] #3
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 9.
| rowspan="2" | lokativo
| rowspan="2" | pjàsi-pádzi
| rowspan="2" | ĉe, en, sur, …
| {{verda}} | -[[saj]] #4
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 10.
| -[[pi]]
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N9
| {{ne2}} | N
|-
| 11.
| komitativo
| skèjo-pádzi
| kun
| -[[ga]]
| {{parte2}} | T12
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 12.
| instrumentalo
| èlo-pádzi
| per
| -[[pe]]
| {{parte2}} | T11
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 13.
| agentivo
| rugèro-pádzi
| de
| -[[t]] #5
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 14.
| postpozitivo
| pàsaso-pádzi
| -
| -[[l]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 15.
| translativo
| samcuj-pádzi
| ol
| -[[ksi]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 16.
| benefaktivo
| svèo-pádzi
| por
| -[[mut]] #6
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 17.
| kaŭzalo
| kàwsu-pádzi
| pro
| -[[rajku]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 18.
| esivo
| èso-pádzi
| kiel
| -[[dźot]] #7
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi ĝemelas kun [[wákjari]] "kelkaj"
|teksto2=#2:Ĝi etimologie identas kaj funkcie parte similas al la samsona prepozicio. Ĝi ankaŭ subtenatas de la Hindia postpozicio '''ko''', ekz.: Ram '''ko''' "al Ramo" Krome la Bengala kazosufikso -'''ke''' subtenas ĝin, kvankam la funkcio estas dativa, ekz. kôla-'''ke''' "al banano"
|teksto3=#3: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[skéta]] "foriri" kaj Mn.Kit.: -kéta. Regione estas -kel, el Kazaĥa: keliv "veni" Ĝi funkcie similas al Turka ablativo je -dan/-den.
|teksto4=#4: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[dzája]] "troviĝi"
|teksto5=#5: Ĝi ĝemelas kun [[ot]] "de".
|teksto6=#6: Ĝi ne uzeblas kiel alativo kaj ne ŝanĝiĝas en alia nombro, diference al la etimo. Malnovaj finaĵoj estas: -'''vad''' (Var.: -'''var''', -'''val'''; -'''vad'''¸)
|teksto7=#7: Ĝi ĝemelas kun [[dźóti]] "stato; eco"
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė. La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj.}}
==== Historie ====
#En la [[Mezepoka Kitaka]] nur estis 10 kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 2, 3, 4, 5+6, 7, 9, 10, 8, 11+12. La sekundaraj ankoraŭ estis sociolektaj.
#En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis ses kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 3, 2+4, 7, 5+6 kaj 9. Ĉiuj aliaj ankoraŭ ne ekzistis.
#La [[Prakitaka]] eĉ nur havis du kazojn, kiel Esperanto.

=== sekundaraj ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: Laŭ buruŝaska, hungara modeloj kaj parte finna modelo, sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.}}
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| eno
| [[en|éno]]
| -[[be]]-2 #2
| -[[be|bep]]3
| -[[be|ben]]4
| -[[be|bes]]5
|-
| supero
| [[úpre|úpreo]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pe]]-6 #3
| -[[pe (sekundara kazo)|pep]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pen]]7
| -[[pe (sekundara kazo)|pes]]
|-
| ĉeo
| [[bej|béjo]]
| -[[ta]]- #4
| -[[ta|tap]]
| -[[ta|tan]]8
| -[[ta|tas]] #5
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bel-.
*3Variaĵoj: -bup, -belp, -berp.
*4Variaĵoj: -bot, -belt, -bert/-bern.
*5Variaĵoj: -bels, -bers.
*6Dialekto: -pä-.
*7Variaĵoj: -pet, -pät/-pän.
*8Variaĵo: -tat.
{{Komento
|teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.
|teksto2=#2: Modelas la Hungara (-ben/-ban, -be/-ba, -ből/-ból el bél) kaj Buruŝaska (-ul-e (-ul-o), -ul-ar (-ar-ul-o), -ul-um)
|teksto3=#3: Modelas Finna (päällä, päälle, päältä), Estona (peal, peale, pealt), Hungara (fölött, fölé, felől) kaj Vepsa (-pää(i) [alativo]) lingvoj.
|
teksto4=#4: Modelas Buruŝaska en Hunza-dialekto (-al-e, -al-ar, -al-um)
|teksto5=#5: Ĉi tiu kazo similas al la Finna ablativo je -lta/-ltä.
}}

== sociolektaj ==
En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.
=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
|-
| 1.
| kontrativo
| prèti-pádzi
| kontraŭ
| -karśi1 #1
|-
| 2.
| destinativo
| wìtu-pádzi
| direkte al
| -[[ruk]]
|}
*1Variaĵo: -karśe (dial.)
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al '''pret''', kiu estas prepozicio.
|teksto2=#2: Similan funkcion havas la mongola postpozicio ruu, rüü (luu, lüü)
}}.
{{Rimarko
|teksto=RIM: La tria lokativo je '''-jm''' malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. '''vési''' "akvo" fariĝas '''vésejm''' "en, ĉe, sur akvo" kaj '''nóni''' "avino" fariĝas '''nónejm''' "ĉe avino".
}}

=== sekundaraj ===
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| suro
| [[up|úpo]]
| -[[we]]- #2
| -[[we|wep]]
| -[[we|wen]]
| -[[we|wes]]
|-
| ĉirkaŭo
| [[sírke|sírkeo]]
| -[[bu]]-2
| -[[bu|bup]]3
| -[[bu|bun]]4
| -[[bu|bus]]5
|-
| subo
| [[zem|zémo]]
| -[[ni (sekundara kazo)|ni]]-
| -[[ni (sekundara kazo)|nip]]6
| -[[ni (sekundara kazo)|nin]]7
| -[[ni (sekundara kazo)|nis]]
|-
| dekstro
| [[désna|désno]]
| -[[ga (sekundara kazo)|ga]]-
| -[[ga (sekundara kazo)|gap]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gan]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gas]]
|-
| maldekstro
| [[śúja|śújo]]
| -[[djo]]-
| -[[djo|djop]]
| -[[djo|djon]]
| -[[djo|djos]]
|-
| antaŭo
| [[pire|píreo]]
| -[[pir]]- (#3)
| -[[pir|pirp]]
| -[[pir|pirn]]
| -[[pir|pirs]]
|-
| malantaŭo
| [[an-|an]][[pire|píreo]]
| -[[hi]]-
| -[[hi|hip]]
| -[[hi|hin]]
| -[[hi|his]]
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bum-.
*3Variaĵoj: -bump, -bųp.
*4Variaĵoj: -bumt, -bunt.
*5Variaĵoj: -bums, -buns, -bųs.
*6Variaĵoj: -nisp, -nif.
*7Variaĵo: -nins.
{{Komento
|teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.
|teksto2=#2: Ĝi modelas laŭ Buruŝaska (-aṭ-e, -aṭ-ar, -aṭ-um).
|teksto3=#3: Ĉi tiuj finaĵoj ĝemelas kun pìre(-saj/-ku/-ket) kaj pírevo(-saj/-ku/-ket).
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj [[tivada lingvo|tivada]], [[joĵika lingvo|joĵika]], [[tivuka lingvo|tivuka]] kaj [[dengutia lingvo|dęgutia]], sed ne en la [[ĝiga lingvo|dźiga]] kaj [[dzitaka lingvo|dzitaka]]. Krome ili mankas en la [[dzitak-najbaraj dialektoj]]. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)
}}

== Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj ==
{| class="prettytable"
! num.
! Kitake
! Esp-e
! Dialekte
! Esp-e
! Kitaka nomo
! Kie?
|-
| 1.
| béri
| ekde
| -ber
| ekde
| àlku-pádzi
| Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 2.
| dóre
| laŭ
| -dor
| laŭ (loka)
| dòro-pádzi
| Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 3.
| na-gáma
| veni
| -gam
| ĝis
| gugàmo-pádzi
| Ráv-akti, Tójk-akti
(Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 4.
| túkuo
| fino
| -tuk
| ĝis (finfine)
| tùku-pádzi
| Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 5.
| wújpi
| escepto
| -wujp
| krom
| wùjpi-pádzi
| Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 6.
| kési
| mezo; centro
| -kes
| meze en
| kèsi-pádzi
| Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 7.
| X
| X
| -kor
| dum, je
| vàkti-pádzi
| Búdi, Péśti (Ráv-akti)
|}

==Aliaj vikioj==
*[[wikipedia:eo:Kazo|En la esperanta Vikipedio]]

Kazo

2012-01-13T22:09:09Z

Tlustulimu: /* primaraj */ ŝablono

El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la [[Kitaka]] elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.

== normalaj ==
Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la [[Tivada]], [[Joźika]], [[Tivuka]] kaj Dęgutia lingvoj.

La nombro de la kazoj en la [[Dzitaka]] kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La [[Dźiga]] havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.

=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
! Mez.
! Mn.
! Pra.
|-
| 1.
| nominativo
| nàmi-pádzi
| -
| -
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 2.
| genitivo
| becpádzi
| de
| -[[ni]] (<-na)(*)
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T4
| {{ne2}} | N
|-
| 3.
| posesivo
| hèmpo-pádzi
| de
| -[[de]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 4.
| partitivo
| dèjlo-pádzi
| da
| -[[wak]] #1 (Mn.Kit./Dial./Soc.: -[[so (finaĵo)|so]])
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T2
| {{ne2}} | N
|-
| 5.
| dativo
| giw-pádzi
| al
| -[[ge]]
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T6
| {{ne2}} | N
|-
| 6.
| lativo
| gegàmi-pádzi
| al
| {{verda}} | -[[ku]] #2
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T5
| {{ne2}} | N
|-
| 7.
| akuzativo
| kàjloso-pádzi
| -n
| -[[n]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 8.
| ablativo
| skèto-pádzi
| de, el
| {{verda}} | -[[ket]] #3
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 9.
| rowspan="2" | lokativo
| rowspan="2" | pjàsi-pádzi
| rowspan="2" | ĉe, en, sur, …
| {{verda}} | -[[saj]] #4
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 10.
| -[[pi]]
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N9
| {{ne2}} | N
|-
| 11.
| komitativo
| skèjo-pádzi
| kun
| -[[ga]]
| {{parte2}} | T12
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 12.
| instrumentalo
| èlo-pádzi
| per
| -[[pe]]
| {{parte2}} | T11
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 13.
| agentivo
| rugèro-pádzi
| de
| -[[t]] #5
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 14.
| postpozitivo
| pàsaso-pádzi
| -
| -[[l]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 15.
| translativo
| samcuj-pádzi
| ol
| -[[ksi]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 16.
| benefaktivo
| svèo-pádzi
| por
| -[[mut]] #6
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 17.
| kaŭzalo
| kàwsu-pádzi
| pro
| -[[rajku]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 18.
| esivo
| èso-pádzi
| kiel
| -[[dźot]] #7
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi ĝemelas kun [[wákjari]] "kelkaj"
|teksto2=#2:Ĝi etimologie identas kaj funkcie parte similas al la samsona prepozicio. Ĝi ankaŭ subtenatas de la Hindia postpozicio '''ko''', ekz.: Ram '''ko''' "al Ramo" Krome la Bengala kazosufikso -'''ke''' subtenas ĝin, kvankam la funkcio estas dativa, ekz. kôla-'''ke''' "al banano"
|teksto3=#3: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[skéta]] "foriri" kaj Mn.Kit.: -kéta. Regione estas -kel, el Kazaĥa: keliv "veni" Ĝi funkcie similas al Turka ablativo je -dan/-den.
|teksto4=#4: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[dzája]] "troviĝi"
|teksto5=#5: Ĝi ĝemelas kun [[ot]] "de".
|teksto6=#6: Ĝi ne uzeblas kiel alativo kaj ne ŝanĝiĝas en alia nombro, diference al la etimo. Malnovaj finaĵoj estas: -'''vad''' (Var.: -'''var''', -'''val'''; -'''vad'''¸)
|teksto7=#7: Ĝi ĝemelas kun [[dźóti]] "stato; eco"
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė. La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj.}}
==== Historie ====
#En la [[Mezepoka Kitaka]] nur estis 10 kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 2, 3, 4, 5+6, 7, 9, 10, 8, 11+12. La sekundaraj ankoraŭ estis sociolektaj.
#En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis ses kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 3, 2+4, 7, 5+6 kaj 9. Ĉiuj aliaj ankoraŭ ne ekzistis.
#La [[Prakitaka]] eĉ nur havis du kazojn, kiel Esperanto.

=== sekundaraj ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: Laŭ buruŝaska, hungara modeloj kaj parte finna modelo, sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.}}
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| eno
| [[en|éno]]
| -[[be]]-2 #2
| -[[be|bep]]3
| -[[be|ben]]4
| -[[be|bes]]5
|-
| supero
| [[úpre|úpreo]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pe]]-6 #3
| -[[pe (sekundara kazo)|pep]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pen]]7
| -[[pe (sekundara kazo)|pes]]
|-
| ĉeo
| [[bej|béjo]]
| -[[ta]]- #4
| -[[ta|tap]]
| -[[ta|tan]]8
| -[[ta|tas]] #5
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bel-.
*3Variaĵoj: -bup, -belp, -berp.
*4Variaĵoj: -bot, -belt, -bert/-bern.
*5Variaĵoj: -bels, -bers.
*6Dialekto: -pä-.
*7Variaĵoj: -pet, -pät/-pän.
*8Variaĵo: -tat.
{{Komento
|teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.
|teksto2=#2: Modelas la Hungara (-ben/-ban, -be/-ba, -ből/-ból el bél) kaj Buruŝaska (-ul-e (-ul-o), -ul-ar (-ar-ul-o), -ul-um)
|teksto3=#3: Modelas Finna (päällä, päälle, päältä), Estona (peal, peale, pealt), Hungara (fölött, fölé, felől) kaj Vepsa (-pää(i) [alativo]) lingvoj.
|
teksto4=#4: Modelas Buruŝaska en Hunza-dialekto (-al-e, -al-ar, -al-um)
|teksto5=#5: Ĉi tiu kazo similas al la Finna ablativo je -lta/-ltä.
}}

== sociolektaj ==
En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.
=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
|-
| 1.
| kontrativo
| prèti-pádzi
| kontraŭ
| -karśi1 #1
|-
| 2.
| destinativo
| wìtu-pádzi
| direkte al
| -[[ruk]]
|}
*1Variaĵo: -karśe (dial.)
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al '''pret''', kiu estas prepozicio.
|teksto2=#2: Similan funkcion havas la mongola postpozicio ruu, rüü (luu, lüü)
}}.
{{Rimarko
|teksto=RIM: La tria lokativo je '''-jm''' malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. '''vési''' "akvo" fariĝas '''vésejm''' "en, ĉe, sur akvo" kaj '''nóni''' "avino" fariĝas '''nónejm''' "ĉe avino".
}}

=== sekundaraj ===
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| suro
| [[up|úpo]]
| -[[we]]- #2
| -[[we|wep]]
| -[[we|wen]]
| -[[we|wes]]
|-
| ĉirkaŭo
| [[sírke|sírkeo]]
| -[[bu]]-2
| -[[bu|bup]]3
| -[[bu|bun]]4
| -[[bu|bus]]5
|-
| subo
| [[zem|zémo]]
| -[[ni (sekundara kazo)|ni]]-
| -[[ni (sekundara kazo)|nip]]6
| -[[ni (sekundara kazo)|nin]]7
| -[[ni (sekundara kazo)|nis]]
|-
| dekstro
| [[désna|désno]]
| -[[ga (sekundara kazo)|ga]]-
| -[[ga (sekundara kazo)|gap]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gan]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gas]]
|-
| maldekstro
| [[śúja|śújo]]
| -[[djo]]-
| -[[djo|djop]]
| -[[djo|djon]]
| -[[djo|djos]]
|-
| antaŭo
| [[pire|píreo]]
| -[[pir]]- (#3)
| -[[pir|pirp]]
| -[[pir|pirn]]
| -[[pir|pirs]]
|-
| malantaŭo
| [[an-|an]][[pire|píreo]]
| -[[hi]]-
| -[[hi|hip]]
| -[[hi|hin]]
| -[[hi|his]]
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bum-.
*3Variaĵoj: -bump, -bųp.
*4Variaĵoj: -bumt, -bunt.
*5Variaĵoj: -bums, -buns, -bųs.
*6Variaĵoj: -nisp, -nif.
*7Variaĵo: -nins.
{{Komento-3|
teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.|
teksto2=#2: Ĝi modelas laŭ Buruŝaska (-aṭ-e, -aṭ-ar, -aṭ-um).|
teksto3=#3: Ĉi tiuj finaĵoj ĝemelas kun pìre(-saj/-ku/-ket) kaj pírevo(-saj/-ku/-ket).
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj [[tivada lingvo|tivada]], [[joĵika lingvo|joĵika]], [[tivuka lingvo|tivuka]] kaj [[dengutia lingvo|dęgutia]], sed ne en la [[ĝiga lingvo|dźiga]] kaj [[dzitaka lingvo|dzitaka]]. Krome ili mankas en la [[dzitak-najbaraj dialektoj]]. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)}}

== Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj ==
{| class="prettytable"
! num.
! Kitake
! Esp-e
! Dialekte
! Esp-e
! Kitaka nomo
! Kie?
|-
| 1.
| béri
| ekde
| -ber
| ekde
| àlku-pádzi
| Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 2.
| dóre
| laŭ
| -dor
| laŭ (loka)
| dòro-pádzi
| Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 3.
| na-gáma
| veni
| -gam
| ĝis
| gugàmo-pádzi
| Ráv-akti, Tójk-akti
(Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 4.
| túkuo
| fino
| -tuk
| ĝis (finfine)
| tùku-pádzi
| Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 5.
| wújpi
| escepto
| -wujp
| krom
| wùjpi-pádzi
| Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 6.
| kési
| mezo; centro
| -kes
| meze en
| kèsi-pádzi
| Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 7.
| X
| X
| -kor
| dum, je
| vàkti-pádzi
| Búdi, Péśti (Ráv-akti)
|}

==Aliaj vikioj==
*[[wikipedia:eo:Kazo|En la esperanta Vikipedio]]

Kazo

2012-01-13T22:08:21Z

Tlustulimu: /* sekundaraj */ ŝablono

El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la [[Kitaka]] elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.

== normalaj ==
Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la [[Tivada]], [[Joźika]], [[Tivuka]] kaj Dęgutia lingvoj.

La nombro de la kazoj en la [[Dzitaka]] kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La [[Dźiga]] havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.

=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
! Mez.
! Mn.
! Pra.
|-
| 1.
| nominativo
| nàmi-pádzi
| -
| -
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 2.
| genitivo
| becpádzi
| de
| -[[ni]] (<-na)(*)
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T4
| {{ne2}} | N
|-
| 3.
| posesivo
| hèmpo-pádzi
| de
| -[[de]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 4.
| partitivo
| dèjlo-pádzi
| da
| -[[wak]] #1 (Mn.Kit./Dial./Soc.: -[[so (finaĵo)|so]])
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T2
| {{ne2}} | N
|-
| 5.
| dativo
| giw-pádzi
| al
| -[[ge]]
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T6
| {{ne2}} | N
|-
| 6.
| lativo
| gegàmi-pádzi
| al
| {{verda}} | -[[ku]] #2
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T5
| {{ne2}} | N
|-
| 7.
| akuzativo
| kàjloso-pádzi
| -n
| -[[n]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 8.
| ablativo
| skèto-pádzi
| de, el
| {{verda}} | -[[ket]] #3
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 9.
| rowspan="2" | lokativo
| rowspan="2" | pjàsi-pádzi
| rowspan="2" | ĉe, en, sur, …
| {{verda}} | -[[saj]] #4
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 10.
| -[[pi]]
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N9
| {{ne2}} | N
|-
| 11.
| komitativo
| skèjo-pádzi
| kun
| -[[ga]]
| {{parte2}} | T12
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 12.
| instrumentalo
| èlo-pádzi
| per
| -[[pe]]
| {{parte2}} | T11
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 13.
| agentivo
| rugèro-pádzi
| de
| -[[t]] #5
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 14.
| postpozitivo
| pàsaso-pádzi
| -
| -[[l]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 15.
| translativo
| samcuj-pádzi
| ol
| -[[ksi]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 16.
| benefaktivo
| svèo-pádzi
| por
| -[[mut]] #6
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 17.
| kaŭzalo
| kàwsu-pádzi
| pro
| -[[rajku]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 18.
| esivo
| èso-pádzi
| kiel
| -[[dźot]] #7
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi ĝemelas kun [[wákjari]] "kelkaj"
|teksto2=#2:Ĝi etimologie identas kaj funkcie parte similas al la samsona prepozicio. Ĝi ankaŭ subtenatas de la Hindia postpozicio '''ko''', ekz.: Ram '''ko''' "al Ramo" Krome la Bengala kazosufikso -'''ke''' subtenas ĝin, kvankam la funkcio estas dativa, ekz. kôla-'''ke''' "al banano"
|teksto3=#3: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[skéta]] "foriri" kaj Mn.Kit.: -kéta. Regione estas -kel, el Kazaĥa: keliv "veni" Ĝi funkcie similas al Turka ablativo je -dan/-den.
|teksto4=#4: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[dzája]] "troviĝi"
|teksto5=#5: Ĝi ĝemelas kun [[ot]] "de".
|teksto6=#6: Ĝi ne uzeblas kiel alativo kaj ne ŝanĝiĝas en alia nombro, diference al la etimo. Malnovaj finaĵoj estas: -'''vad''' (Var.: -'''var''', -'''val'''; -'''vad'''¸)
|teksto7=#7: Ĝi ĝemelas kun [[dźóti]] "stato; eco"
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė. La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj.}}
==== Historie ====
#En la [[Mezepoka Kitaka]] nur estis 10 kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 2, 3, 4, 5+6, 7, 9, 10, 8, 11+12. La sekundaraj ankoraŭ estis sociolektaj.
#En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis ses kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 3, 2+4, 7, 5+6 kaj 9. Ĉiuj aliaj ankoraŭ ne ekzistis.
#La [[Prakitaka]] eĉ nur havis du kazojn, kiel Esperanto.

=== sekundaraj ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: Laŭ buruŝaska, hungara modeloj kaj parte finna modelo, sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.}}
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| eno
| [[en|éno]]
| -[[be]]-2 #2
| -[[be|bep]]3
| -[[be|ben]]4
| -[[be|bes]]5
|-
| supero
| [[úpre|úpreo]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pe]]-6 #3
| -[[pe (sekundara kazo)|pep]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pen]]7
| -[[pe (sekundara kazo)|pes]]
|-
| ĉeo
| [[bej|béjo]]
| -[[ta]]- #4
| -[[ta|tap]]
| -[[ta|tan]]8
| -[[ta|tas]] #5
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bel-.
*3Variaĵoj: -bup, -belp, -berp.
*4Variaĵoj: -bot, -belt, -bert/-bern.
*5Variaĵoj: -bels, -bers.
*6Dialekto: -pä-.
*7Variaĵoj: -pet, -pät/-pän.
*8Variaĵo: -tat.
{{Komento
|teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.
|teksto2=#2: Modelas la Hungara (-ben/-ban, -be/-ba, -ből/-ból el bél) kaj Buruŝaska (-ul-e (-ul-o), -ul-ar (-ar-ul-o), -ul-um)
|teksto3=#3: Modelas Finna (päällä, päälle, päältä), Estona (peal, peale, pealt), Hungara (fölött, fölé, felől) kaj Vepsa (-pää(i) [alativo]) lingvoj.
|
teksto4=#4: Modelas Buruŝaska en Hunza-dialekto (-al-e, -al-ar, -al-um)
|teksto5=#5: Ĉi tiu kazo similas al la Finna ablativo je -lta/-ltä.
}}

== sociolektaj ==
En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.
=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
|-
| 1.
| kontrativo
| prèti-pádzi
| kontraŭ
| -karśi1 #1
|-
| 2.
| destinativo
| wìtu-pádzi
| direkte al
| -[[ruk]]
|}
*1Variaĵo: -karśe (dial.)
{{Komento-2
|teksto1=#1: Sinonimas al '''pret''', kiu estas prepozicio.
|teksto2=#2: Similan funkcion havas la mongola postpozicio ruu, rüü (luu, lüü)
}}.
{{Rimarko
|teksto=RIM: La tria lokativo je '''-jm''' malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. '''vési''' "akvo" fariĝas '''vésejm''' "en, ĉe, sur akvo" kaj '''nóni''' "avino" fariĝas '''nónejm''' "ĉe avino".
}}

=== sekundaraj ===
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| suro
| [[up|úpo]]
| -[[we]]- #2
| -[[we|wep]]
| -[[we|wen]]
| -[[we|wes]]
|-
| ĉirkaŭo
| [[sírke|sírkeo]]
| -[[bu]]-2
| -[[bu|bup]]3
| -[[bu|bun]]4
| -[[bu|bus]]5
|-
| subo
| [[zem|zémo]]
| -[[ni (sekundara kazo)|ni]]-
| -[[ni (sekundara kazo)|nip]]6
| -[[ni (sekundara kazo)|nin]]7
| -[[ni (sekundara kazo)|nis]]
|-
| dekstro
| [[désna|désno]]
| -[[ga (sekundara kazo)|ga]]-
| -[[ga (sekundara kazo)|gap]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gan]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gas]]
|-
| maldekstro
| [[śúja|śújo]]
| -[[djo]]-
| -[[djo|djop]]
| -[[djo|djon]]
| -[[djo|djos]]
|-
| antaŭo
| [[pire|píreo]]
| -[[pir]]- (#3)
| -[[pir|pirp]]
| -[[pir|pirn]]
| -[[pir|pirs]]
|-
| malantaŭo
| [[an-|an]][[pire|píreo]]
| -[[hi]]-
| -[[hi|hip]]
| -[[hi|hin]]
| -[[hi|his]]
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bum-.
*3Variaĵoj: -bump, -bųp.
*4Variaĵoj: -bumt, -bunt.
*5Variaĵoj: -bums, -buns, -bųs.
*6Variaĵoj: -nisp, -nif.
*7Variaĵo: -nins.
{{Komento-3|
teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.|
teksto2=#2: Ĝi modelas laŭ Buruŝaska (-aṭ-e, -aṭ-ar, -aṭ-um).|
teksto3=#3: Ĉi tiuj finaĵoj ĝemelas kun pìre(-saj/-ku/-ket) kaj pírevo(-saj/-ku/-ket).
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj [[tivada lingvo|tivada]], [[joĵika lingvo|joĵika]], [[tivuka lingvo|tivuka]] kaj [[dengutia lingvo|dęgutia]], sed ne en la [[ĝiga lingvo|dźiga]] kaj [[dzitaka lingvo|dzitaka]]. Krome ili mankas en la [[dzitak-najbaraj dialektoj]]. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)}}

== Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj ==
{| class="prettytable"
! num.
! Kitake
! Esp-e
! Dialekte
! Esp-e
! Kitaka nomo
! Kie?
|-
| 1.
| béri
| ekde
| -ber
| ekde
| àlku-pádzi
| Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 2.
| dóre
| laŭ
| -dor
| laŭ (loka)
| dòro-pádzi
| Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 3.
| na-gáma
| veni
| -gam
| ĝis
| gugàmo-pádzi
| Ráv-akti, Tójk-akti
(Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 4.
| túkuo
| fino
| -tuk
| ĝis (finfine)
| tùku-pádzi
| Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 5.
| wújpi
| escepto
| -wujp
| krom
| wùjpi-pádzi
| Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 6.
| kési
| mezo; centro
| -kes
| meze en
| kèsi-pádzi
| Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 7.
| X
| X
| -kor
| dum, je
| vàkti-pádzi
| Búdi, Péśti (Ráv-akti)
|}

==Aliaj vikioj==
*[[wikipedia:eo:Kazo|En la esperanta Vikipedio]]

Kazo

2012-01-13T22:07:06Z

Tlustulimu: /* primaraj */ korekto, aldono

El la eblecoj esprimi kazojn (afikso: sufikso - en la keĉua, ajmara; tjurkaj kaj finnougraj, metatezo - en araba, ablaŭto - en irlanda, akcentŝanĝo - en rusa, tonŝanĝo - en kelkaj afrikaj lingvoj, aŭ kombinoj - en slavaj kaj litova) la [[Kitaka]] elektis la afikson, nome sufikson kiel tipon de afikso.

== normalaj ==
Pliaj kazoj ekzistas en Joźik- kaj Tivad-najbaraj dialektoj, Joźik- kaj Tivuk-najbaraj dialektoj kaj en la [[Tivada]], [[Joźika]], [[Tivuka]] kaj Dęgutia lingvoj.

La nombro de la kazoj en la [[Dzitaka]] kaj Dzitak-najbaraj dialektoj kontraŭe estas tre malalta. Nur 7 kazoj restis en suda dialekto kaj 10 en meza kaj norda dialektoj de la Dzitaka. La [[Dźiga]] havas la plej malmultajn kazojn, nome 2.

=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
! Mez.
! Mn.
! Pra.
|-
| 1.
| nominativo
| nàmi-pádzi
| -
| -
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 2.
| genitivo
| becpádzi
| de
| -[[ni]] (<-na)(*)
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T4
| {{ne2}} | N
|-
| 3.
| posesivo
| hèmpo-pádzi
| de
| -[[de]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 4.
| partitivo
| dèjlo-pádzi
| da
| -[[wak]] #1 (Mn.Kit./Dial./Soc.: -[[so (finaĵo)|so]])
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T2
| {{ne2}} | N
|-
| 5.
| dativo
| giw-pádzi
| al
| -[[ge]]
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T6
| {{ne2}} | N
|-
| 6.
| lativo
| gegàmi-pádzi
| al
| {{verda}} | -[[ku]] #2
| {{jes2}} | J
| {{parte2}} | T5
| {{ne2}} | N
|-
| 7.
| akuzativo
| kàjloso-pádzi
| -n
| -[[n]]
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
|-
| 8.
| ablativo
| skèto-pádzi
| de, el
| {{verda}} | -[[ket]] #3
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 9.
| rowspan="2" | lokativo
| rowspan="2" | pjàsi-pádzi
| rowspan="2" | ĉe, en, sur, …
| {{verda}} | -[[saj]] #4
| {{jes2}} | J
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N
|-
| 10.
| -[[pi]]
| {{jes2}} | J
| {{ne2}} | N9
| {{ne2}} | N
|-
| 11.
| komitativo
| skèjo-pádzi
| kun
| -[[ga]]
| {{parte2}} | T12
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 12.
| instrumentalo
| èlo-pádzi
| per
| -[[pe]]
| {{parte2}} | T11
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 13.
| agentivo
| rugèro-pádzi
| de
| -[[t]] #5
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 14.
| postpozitivo
| pàsaso-pádzi
| -
| -[[l]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 15.
| translativo
| samcuj-pádzi
| ol
| -[[ksi]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 16.
| benefaktivo
| svèo-pádzi
| por
| -[[mut]] #6
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 17.
| kaŭzalo
| kàwsu-pádzi
| pro
| -[[rajku]]
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|-
| 18.
| esivo
| èso-pádzi
| kiel
| -[[dźot]] #7
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
| {{ne2}} | N
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi ĝemelas kun [[wákjari]] "kelkaj"
|teksto2=#2:Ĝi etimologie identas kaj funkcie parte similas al la samsona prepozicio. Ĝi ankaŭ subtenatas de la Hindia postpozicio '''ko''', ekz.: Ram '''ko''' "al Ramo" Krome la Bengala kazosufikso -'''ke''' subtenas ĝin, kvankam la funkcio estas dativa, ekz. kôla-'''ke''' "al banano"
|teksto3=#3: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[skéta]] "foriri" kaj Mn.Kit.: -kéta. Regione estas -kel, el Kazaĥa: keliv "veni" Ĝi funkcie similas al Turka ablativo je -dan/-den.
|teksto4=#4: Ĝi ĝemelas kun [[na-]][[dzája]] "troviĝi"
|teksto5=#5: Ĝi ĝemelas kun [[ot]] "de".
|teksto6=#6: Ĝi ne uzeblas kiel alativo kaj ne ŝanĝiĝas en alia nombro, diference al la etimo. Malnovaj finaĵoj estas: -'''vad''' (Var.: -'''var''', -'''val'''; -'''vad'''¸)
|teksto7=#7: Ĝi ĝemelas kun [[dźóti]] "stato; eco"
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: (*) La formo -na estas malnova kaj ekzistas nur en la nord-orientaj dialektoj. Krome ekzistas interaj formoj je -nä, -ne kaj -nė. La mar-verde markitaj finaĵoj servas kiel distingiloj por lokaj pre- kaj postpozicioj.}}
==== Historie ====
#En la [[Mezepoka Kitaka]] nur estis 10 kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 2, 3, 4, 5+6, 7, 9, 10, 8, 11+12. La sekundaraj ankoraŭ estis sociolektaj.
#En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis ses kazoj, nome tiuj kun la numeroj 1, 3, 2+4, 7, 5+6 kaj 9. Ĉiuj aliaj ankoraŭ ne ekzistis.
#La [[Prakitaka]] eĉ nur havis du kazojn, kiel Esperanto.

=== sekundaraj ===
{{Rimarko|
teksto=RIM: Laŭ buruŝaska, hungara modeloj kaj parte finna modelo, sed pli regulaj. Pliaj tiaj kazoj estas sociolektaj.}}
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| eno
| [[en|éno]]
| -[[be]]-2 #2
| -[[be|bep]]3
| -[[be|ben]]4
| -[[be|bes]]5
|-
| supero
| [[úpre|úpreo]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pe]]-6 #3
| -[[pe (sekundara kazo)|pep]]
| -[[pe (sekundara kazo)|pen]]7
| -[[pe (sekundara kazo)|pes]]
|-
| ĉeo
| [[bej|béjo]]
| -[[ta]]- #4
| -[[ta|tap]]
| -[[ta|tan]]8
| -[[ta|tas]] #5
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bel-.
*3Variaĵoj: -bup, -belp, -berp.
*4Variaĵoj: -bot, -belt, -bert/-bern.
*5Variaĵoj: -bels, -bers.
*6Dialekto: -pä-.
*7Variaĵoj: -pet, -pät/-pän.
*8Variaĵo: -tat.
{{Komento-5|
teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.|
teksto2=#2: Modelas la Hungara (-ben/-ban, -be/-ba, -ből/-ból el bél) kaj Buruŝaska (-ul-e (-ul-o), -ul-ar (-ar-ul-o), -ul-um)|
teksto3=#3: Modelas Finna (päällä, päälle, päältä), Estona (peal, peale, pealt), Hungara (fölött, fölé, felől) kaj Vepsa (-pää(i) [alativo]) lingvoj.|
teksto4=#4: Modelas Buruŝaska en Hunza-dialekto (-al-e, -al-ar, -al-um)|
teksto5=#5: Ĉi tiu kazo similas al la Finna ablativo je -lta/-ltä.
}}

== sociolektaj ==
En la [[Malnova Kitaka]] nur ekzistis unu el ili, nome la lokativo 3 je -jm.
=== primaraj ===
{| class="prettytable"
! num.
! nomo
! námi
! esp-o
! kitake
|-
| 1.
| kontrativo
| prèti-pádzi
| kontraŭ
| -karśi1 #1
|-
| 2.
| destinativo
| wìtu-pádzi
| direkte al
| -[[ruk]]
|}
*1Variaĵo: -karśe (dial.)
{{Komento-2
|teksto1=#1: Sinonimas al '''pret''', kiu estas prepozicio.
|teksto2=#2: Similan funkcion havas la mongola postpozicio ruu, rüü (luu, lüü)
}}.
{{Rimarko
|teksto=RIM: La tria lokativo je '''-jm''' malnoviĝis kaj tial ne plu listiĝas supre. Krome ĝi kaŭzas malregulaĵon ĉe substantivoj je -i, tiel ke la fina i ŝanĝiĝas al e. Ekz. '''vési''' "akvo" fariĝas '''vésejm''' "en, ĉe, sur akvo" kaj '''nóni''' "avino" fariĝas '''nónejm''' "ĉe avino".
}}

=== sekundaraj ===
{| class="prettytable"
! rowspan="3" | pozicio
! rowspan="3" | [[dzájajko]]1
! rowspan="3" | komuna
! situo
! almovo
! demovo
|-
| Keĉ.: -pi
| Nen.: n'aa'
| Rus.: из [iz]
|-
| -[[dzájpo]] #1
| -[[géjpo]] #1
| -[[gámpo]] #1
|-
| suro
| [[up|úpo]]
| -[[we]]- #2
| -[[we|wep]]
| -[[we|wen]]
| -[[we|wes]]
|-
| ĉirkaŭo
| [[sírke|sírkeo]]
| -[[bu]]-2
| -[[bu|bup]]3
| -[[bu|bun]]4
| -[[bu|bus]]5
|-
| subo
| [[zem|zémo]]
| -[[ni (sekundara kazo)|ni]]-
| -[[ni (sekundara kazo)|nip]]6
| -[[ni (sekundara kazo)|nin]]7
| -[[ni (sekundara kazo)|nis]]
|-
| dekstro
| [[désna|désno]]
| -[[ga (sekundara kazo)|ga]]-
| -[[ga (sekundara kazo)|gap]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gan]]
| -[[ga (sekundara kazo)|gas]]
|-
| maldekstro
| [[śúja|śújo]]
| -[[djo]]-
| -[[djo|djop]]
| -[[djo|djon]]
| -[[djo|djos]]
|-
| antaŭo
| [[pire|píreo]]
| -[[pir]]- (#3)
| -[[pir|pirp]]
| -[[pir|pirn]]
| -[[pir|pirs]]
|-
| malantaŭo
| [[an-|an]][[pire|píreo]]
| -[[hi]]-
| -[[hi|hip]]
| -[[hi|hin]]
| -[[hi|his]]
|}
*1Variaĵo: dzéjko.
*2Malnova Kitaka/Dialekto: -bum-.
*3Variaĵoj: -bump, -bųp.
*4Variaĵoj: -bumt, -bunt.
*5Variaĵoj: -bums, -buns, -bųs.
*6Variaĵoj: -nisp, -nif.
*7Variaĵo: -nins.
{{Komento-3|
teksto1=#1: Jen la malantaŭa parto de la nomo por ĉi tiu kazo.|
teksto2=#2: Ĝi modelas laŭ Buruŝaska (-aṭ-e, -aṭ-ar, -aṭ-um).|
teksto3=#3: Ĉi tiuj finaĵoj ĝemelas kun pìre(-saj/-ku/-ket) kaj pírevo(-saj/-ku/-ket).
}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: La supraj kazoj aperas sociolekte ankaŭ en la lingvoj [[tivada lingvo|tivada]], [[joĵika lingvo|joĵika]], [[tivuka lingvo|tivuka]] kaj [[dengutia lingvo|dęgutia]], sed ne en la [[ĝiga lingvo|dźiga]] kaj [[dzitaka lingvo|dzitaka]]. Krome ili mankas en la [[dzitak-najbaraj dialektoj]]. Ili nur sporade aperas en la "mezaj" dialektoj de la Kitaka. (Do evitu ilin tie!)}}

== Dialektaj kaj parenc-lingvaj kazoj ==
{| class="prettytable"
! num.
! Kitake
! Esp-e
! Dialekte
! Esp-e
! Kitaka nomo
! Kie?
|-
| 1.
| béri
| ekde
| -ber
| ekde
| àlku-pádzi
| Jóp-akti, Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 2.
| dóre
| laŭ
| -dor
| laŭ (loka)
| dòro-pádzi
| Dóŋk-akti, Ráv-akti, Tójk-akti
(Jáśk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 3.
| na-gáma
| veni
| -gam
| ĝis
| gugàmo-pádzi
| Ráv-akti, Tójk-akti
(Jásk-akti, Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti)
|-
| 4.
| túkuo
| fino
| -tuk
| ĝis (finfine)
| tùku-pádzi
| Twéd-akti, Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 5.
| wújpi
| escepto
| -wujp
| krom
| wùjpi-pádzi
| Rújk-akti, Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 6.
| kési
| mezo; centro
| -kes
| meze en
| kèsi-pádzi
| Svót-akti, Kvónt-akti
|-
| 7.
| X
| X
| -kor
| dum, je
| vàkti-pádzi
| Búdi, Péśti (Ráv-akti)
|}

==Aliaj vikioj==
*[[wikipedia:eo:Kazo|En la esperanta Vikipedio]]

Verboklasoj

2011-11-19T13:32:01Z

Tlustulimu: /* Ligendaj / bándedvari */ formatigo

== Regulaj verboj / fépari gèra-sónori ==
La plej multaj verboj krom la sekva-alineaj estas tute regulaj kaj kiel [[adjektivo|adjektivoj]] (Tie mankas la verbigaj afiksoj!) finiĝas je -a.
== Neregulaj verboj / anfépari gèra-sónori ==
{{Rimarko
|teksto=RIM: La neregulaj verboj malaperas aŭ reguliĝas en la dialektoj kaj parencaj lingvoj.
}}
=== Neligendaj / nembándedvari ===
==== "sento"-verboj / "dújgu"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzempoj
! Senco
|-
| '''ćao'''
| saluti
| '''Mu ćao sun.''' #1
'''Mi ćao tun.''' #2
'''Mu ćao tin.''' #3
'''Mi ćao tin.''' #4
| Mi salutas vin.
|-
| '''hao'''
| ami
| '''Ŋa hao kámin.'''
| Mi amas vin.
|-
| '''jao'''
| voli
| '''Paj jao nagérsa.'''
| Li volas labori.
|-
| '''jem'''
| malami; malŝati
| '''Ísi jem nagérsa.'''
| Ŝi malŝatas labori.
|-
| '''maw''' #5
| voli; intenci
| '''Vo maw namáka.'''
| Ni volas manĝi.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Viro al viro.
|teksto2=#2: Virino al viro.
|teksto3=#3: Viro al virino.
|teksto4=#4: Virino al virino.
|teksto5=#5: En malnova ortografio: maú; ĝemelas al '''mo'''- "-os"
}}
===== Ĉiklasaj verboj en PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| rowspan="2" | Pra.
| rowspan="2" | vol
| rowspan="2" | voli
| rowspan="2" | Esp-o: voli, Lat.: volere, Okc.: voler, Ger.: wollen
| rowspan="2" | '''Áku vol timáka káwkun.'''
| '''Mu jao namáka káwkun.'''
| rowspan="2" | Mi volas manĝi kukon.
|-
| {{literatura}} title="Tio estas literatura frazo." | '''Mu tevóla namáka káwkun.'''
|}

==== "movo"-verboj / "páwjintjeni"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''dao'''
| alveni, ĝisveni
| Ĉi.: dào 'ankommen; nach, zu, in'
| '''Paj dao ŋáku.'''
| Li alvenas al mi.
|-
| '''kip''' #1
| atingi
| Ĉi.: kip 'erreichen'
| '''Ìsi kip tla gerádin.'''
| Ŝi atingas la urbon.
|-
| '''len'''
| supren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: lên 'hinaufbewegen; auf, hinauf'
| '''Ému len góriku.'''
| Li supreniĝas monton.
|-
| prep.
| sur -n, supren
| '''Lo telénta len góriku.'''
| rowspan="2" | Ili flugas sur monton.
|-
| '''pjaŋ'''
| flugi
| Brm.: pyang [pjang]
| '''Lo pjaŋ len góriku.'''
|-
| '''ra''' (rao)
| eliĝi, elmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: ra 'hinausbewegen; aus,
hinaus' (& Ger.: raus)
| '''Íske ra házu(ket).'''
| Iu eliĝas el domo.
|-
| prep.
| el
| '''Káti telópa ra lésu.'''
| Katino kuras el arbaro.
|-
| '''suŋ''' (suoŋ) #2
| malsupren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: xuống 'hinunterbewegen;
hinunter' (& Lat.: sub)
| '''Émo suŋ dóliku.'''
| Ĝi malsuprenmoviĝas al valo.
|-
| prep.
| malsupren (al/de)
| '''Áplo tepáda suoŋ ot púmu.'''
| Pomo falas malsupren de arbo.
|-
| '''téw'''
| formoviĝi
| Km.: tö·w 'wegbewegen'
| '''Ótu téw gerádiket. '''
| Oto formoviĝas de la urbo.
|-
| '''vao''' #3
| eniĝi, enmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: vào 'hineinbewegen; in, hinein'
(& Rus.: в(о) [v(o)] "en")
| '''Mu vao házuku.'''
| "Mi eniĝas domon."
|-
| prep.
| en -n
| '''Émi tegéja vao házu.'''
| Ŝi iras en domon.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al regula verbo '''na-kípa''' kaj paronimas resp. ĝemelas al la postpozicio '''kípe''' "ĝis"!
|teksto2=#2: Dial.: '''sup''' ('''suop''')
|teksto3=#3: Var.: '''vaw'''; en malnova ortografio: vaú
}}

==== pliaj ====
{{Rimarko|
teksto=RIM: * = ĝemelas kun regulaj}}
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
|-
| '''mujk'''*
| ĉerpi
|Vj.: mực, mục, múc
|-
| '''gap'''*
| renkonti
| Vj.: gặp
|-
| '''got'''*
| senŝeligi
| Vj.: gọt
|-
| '''ŋen'''*
| havi tempon
| Alb.: ngen
|-
| '''vî''' #1
| scii
| Ĉeĥ.: ví
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al la regula, pli ofte uzata verbo '''naméda''', ekz. '''Mu teméda témon.''' "Mi scias tion."
}}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne ''''te'''-'.

sufikso: -ta

===== Ekzemplo =====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ćaota'''
| saluti
| '''Ému laćaota sin.'''
| Li salutis cin.
|}
===== Ĉiklasaj verboj en la PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| Mn.
| '''daj''' #1
| doni
| Rus.: дай [daj]
| '''Émi daj múku púlin.'''
| '''Émi tedája múge púlin.'''
| Ŝi donas al mi monon.
|-
| Pra.
| '''kej''' #2
| rajti
| Ĉi.: kĕ-yĭ
| '''Éme kej titába do Móskva.'''
| '''Ému tetórna natába do Móskvi.'''
'''Ému tetórna natába Móskviku.'''
| Li rajtas vojaĝi al Moskvo.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi simple fariĝis regula verbo, ekz. '''tedája''' "donas", '''ladája''' "donis" ktp.
|teksto2=#2: Ĝi fariĝis modala sufikso ĉe la verboj, ekz. '''Émi dánskeja témilan.''' "Ŝi rajtas danci ĉi tie."
}}

=== Ligendaj / bándedvari ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| rowspan="3" | -'''ara'''
| rowspan="3" | esti
| rowspan="3" | Angl.: are, (Sve.: är, Dan.: er)
| '''Tu kve-ára?'''
| Kiu ci estas?
|-
| '''Mu Renu-ára.'''
| Mi estas Reneo.
|-
| '''Tu kvaw-ára?'''
| Kiel ci estas?
|-
| rowspan="3" | -'''tura'''
| rowspan="3" | havi
| rowspan="3" | Lit.: turėti
| '''Paj kvo-túra?'''
| Kion li havas?
|-
| '''Ému házu-túra.'''
| Li havas domon.
|-
| '''Ŋa décivéjo-túra.'''
| Mi havas kapdoloron.
|-
| -'''sura'''
| rowspan="3" | fari
| rowspan="3" | Jap.: suru
| '''Lo lúbo-súra.'''
| Ili amoras.
|-
| (slango!)
| '''(Mu) feŋ-súra.'''
| Mi dankas.
|-
|
| '''Indjéna-sùraj!'''
| Bonvole pardonu!
|-
| -'''gona'''
| iri
| Pld.: gahn [go:n], Angl.: go
| '''Émo kapúta-góna.'''
| Ĝi difektiĝas (aŭ) kaputiĝas.
|-
| -'''kura'''
| veni
| Jap.: kuru
| '''Paj gérso-kúra.'''
| Li venas al laboro.
|-
| rowspan="2" | -'''tuda'''
| rowspan="2" | ludi
| rowspan="2" | Kor.: tu.da
| '''Émi káti-túda.'''
| Ŝi ludas katon.
|-
| '''Lo lúbo-túda.'''
| Ili amoras.
|-
| -'''dora'''
| veturi
| Tib.: dro, dru
| '''Ému búsu-dóra.'''
| Li veturas buson.
|}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne ''''te'''-'.

sen sufikso!

==== Ekzemploj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| -'''tura'''
| havi
| '''Paj lá-kvo-túra?'''
| Kion li havis?
|-
| -'''sura'''
| fari
| '''Lo la-lúbo-súra.'''
| Ili amoris.
|}

== Vidu ankaŭ ==
*[[konjugacio|evoluo de la verboklasoj]]

[[Kategorio:Verbo]]

Verboklasoj

2011-11-19T13:29:22Z

Tlustulimu: /* pliaj */ formatigo

== Regulaj verboj / fépari gèra-sónori ==
La plej multaj verboj krom la sekva-alineaj estas tute regulaj kaj kiel [[adjektivo|adjektivoj]] (Tie mankas la verbigaj afiksoj!) finiĝas je -a.
== Neregulaj verboj / anfépari gèra-sónori ==
{{Rimarko
|teksto=RIM: La neregulaj verboj malaperas aŭ reguliĝas en la dialektoj kaj parencaj lingvoj.
}}
=== Neligendaj / nembándedvari ===
==== "sento"-verboj / "dújgu"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzempoj
! Senco
|-
| '''ćao'''
| saluti
| '''Mu ćao sun.''' #1
'''Mi ćao tun.''' #2
'''Mu ćao tin.''' #3
'''Mi ćao tin.''' #4
| Mi salutas vin.
|-
| '''hao'''
| ami
| '''Ŋa hao kámin.'''
| Mi amas vin.
|-
| '''jao'''
| voli
| '''Paj jao nagérsa.'''
| Li volas labori.
|-
| '''jem'''
| malami; malŝati
| '''Ísi jem nagérsa.'''
| Ŝi malŝatas labori.
|-
| '''maw''' #5
| voli; intenci
| '''Vo maw namáka.'''
| Ni volas manĝi.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Viro al viro.
|teksto2=#2: Virino al viro.
|teksto3=#3: Viro al virino.
|teksto4=#4: Virino al virino.
|teksto5=#5: En malnova ortografio: maú; ĝemelas al '''mo'''- "-os"
}}
===== Ĉiklasaj verboj en PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| rowspan="2" | Pra.
| rowspan="2" | vol
| rowspan="2" | voli
| rowspan="2" | Esp-o: voli, Lat.: volere, Okc.: voler, Ger.: wollen
| rowspan="2" | '''Áku vol timáka káwkun.'''
| '''Mu jao namáka káwkun.'''
| rowspan="2" | Mi volas manĝi kukon.
|-
| {{literatura}} title="Tio estas literatura frazo." | '''Mu tevóla namáka káwkun.'''
|}

==== "movo"-verboj / "páwjintjeni"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''dao'''
| alveni, ĝisveni
| Ĉi.: dào 'ankommen; nach, zu, in'
| '''Paj dao ŋáku.'''
| Li alvenas al mi.
|-
| '''kip''' #1
| atingi
| Ĉi.: kip 'erreichen'
| '''Ìsi kip tla gerádin.'''
| Ŝi atingas la urbon.
|-
| '''len'''
| supren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: lên 'hinaufbewegen; auf, hinauf'
| '''Ému len góriku.'''
| Li supreniĝas monton.
|-
| prep.
| sur -n, supren
| '''Lo telénta len góriku.'''
| rowspan="2" | Ili flugas sur monton.
|-
| '''pjaŋ'''
| flugi
| Brm.: pyang [pjang]
| '''Lo pjaŋ len góriku.'''
|-
| '''ra''' (rao)
| eliĝi, elmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: ra 'hinausbewegen; aus,
hinaus' (& Ger.: raus)
| '''Íske ra házu(ket).'''
| Iu eliĝas el domo.
|-
| prep.
| el
| '''Káti telópa ra lésu.'''
| Katino kuras el arbaro.
|-
| '''suŋ''' (suoŋ) #2
| malsupren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: xuống 'hinunterbewegen;
hinunter' (& Lat.: sub)
| '''Émo suŋ dóliku.'''
| Ĝi malsuprenmoviĝas al valo.
|-
| prep.
| malsupren (al/de)
| '''Áplo tepáda suoŋ ot púmu.'''
| Pomo falas malsupren de arbo.
|-
| '''téw'''
| formoviĝi
| Km.: tö·w 'wegbewegen'
| '''Ótu téw gerádiket. '''
| Oto formoviĝas de la urbo.
|-
| '''vao''' #3
| eniĝi, enmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: vào 'hineinbewegen; in, hinein'
(& Rus.: в(о) [v(o)] "en")
| '''Mu vao házuku.'''
| "Mi eniĝas domon."
|-
| prep.
| en -n
| '''Émi tegéja vao házu.'''
| Ŝi iras en domon.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al regula verbo '''na-kípa''' kaj paronimas resp. ĝemelas al la postpozicio '''kípe''' "ĝis"!
|teksto2=#2: Dial.: '''sup''' ('''suop''')
|teksto3=#3: Var.: '''vaw'''; en malnova ortografio: vaú
}}

==== pliaj ====
{{Rimarko|
teksto=RIM: * = ĝemelas kun regulaj}}
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
|-
| '''mujk'''*
| ĉerpi
|Vj.: mực, mục, múc
|-
| '''gap'''*
| renkonti
| Vj.: gặp
|-
| '''got'''*
| senŝeligi
| Vj.: gọt
|-
| '''ŋen'''*
| havi tempon
| Alb.: ngen
|-
| '''vî''' #1
| scii
| Ĉeĥ.: ví
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al la regula, pli ofte uzata verbo '''naméda''', ekz. '''Mu teméda témon.''' "Mi scias tion."
}}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne ''''te'''-'.

sufikso: -ta

===== Ekzemplo =====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ćaota'''
| saluti
| '''Ému laćaota sin.'''
| Li salutis cin.
|}
===== Ĉiklasaj verboj en la PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| Mn.
| '''daj''' #1
| doni
| Rus.: дай [daj]
| '''Émi daj múku púlin.'''
| '''Émi tedája múge púlin.'''
| Ŝi donas al mi monon.
|-
| Pra.
| '''kej''' #2
| rajti
| Ĉi.: kĕ-yĭ
| '''Éme kej titába do Móskva.'''
| '''Ému tetórna natába do Móskvi.'''
'''Ému tetórna natába Móskviku.'''
| Li rajtas vojaĝi al Moskvo.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi simple fariĝis regula verbo, ekz. '''tedája''' "donas", '''ladája''' "donis" ktp.
|teksto2=#2: Ĝi fariĝis modala sufikso ĉe la verboj, ekz. '''Émi dánskeja témilan.''' "Ŝi rajtas danci ĉi tie."
}}

=== Ligendaj / bándedvari ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| rowspan="3" | -ara
| rowspan="3" | esti
| rowspan="3" | Angl.: are, (Sve.: är, Dan.: er)
| Tu kve-ára?
| Kiu ci estas?
|-
| Mu Renu-ára.
| Mi estas Reneo.
|-
| Tu kvaw-ára?
| Kiel ci estas?
|-
| rowspan="3" | -tura
| rowspan="3" | havi
| rowspan="3" | Lit.: turėti
| Paj kvo-túra?
| Kion li havas?
|-
| Ému házu-túra.
| Li havas domon.
|-
| Ŋa décivéjo-túra.
| Mi havas kapdoloron.
|-
| -sura
| rowspan="3" | fari
| rowspan="3" | Jap.: suru
| Lo lúbo-súra.
| Ili amoras.
|-
| (slango!)
| (Mu) feŋ-súra.
| Mi dankas.
|-
|
| Indjéna-sùraj!
| Bonvole pardonu!
|-
| -gona
| iri
| Pld.: gahn [go:n], Angl.: go
| Émo kapúta-góna.
| Ĝi difektiĝas (aŭ) kaputiĝas.
|-
| -kura
| veni
| Jap.: kuru
| Paj gérso-kúra.
| Li venas al laboro.
|-
| rowspan="2" | -tuda
| rowspan="2" | ludi
| rowspan="2" | Kor.: tu.da
| Émi káti-túda.
| Ŝi ludas katon.
|-
| Lo lúbo-túda.
| Ili amoras.
|-
| -dora
| veturi
| Tib.: dro, dru
| Ému búsu-dóra.
| Li veturas buson.
|}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne 'te-'.

sen sufikso!

==== Ekzemploj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| -tura
| havi
| Paj lá-kvo-túra?
| Kion li havis?
|-
| -sura
| fari
| Lo la-lúbo-súra.
| Ili amoris.
|}

== Vidu ankaŭ ==
*[[konjugacio|evoluo de la verboklasoj]]

[[Kategorio:Verbo]]

Verboklasoj

2011-11-19T13:26:51Z

Tlustulimu: /* "movo"-verboj / "páwjintjeni"-gèra-sónori */ formatigo

== Regulaj verboj / fépari gèra-sónori ==
La plej multaj verboj krom la sekva-alineaj estas tute regulaj kaj kiel [[adjektivo|adjektivoj]] (Tie mankas la verbigaj afiksoj!) finiĝas je -a.
== Neregulaj verboj / anfépari gèra-sónori ==
{{Rimarko
|teksto=RIM: La neregulaj verboj malaperas aŭ reguliĝas en la dialektoj kaj parencaj lingvoj.
}}
=== Neligendaj / nembándedvari ===
==== "sento"-verboj / "dújgu"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzempoj
! Senco
|-
| '''ćao'''
| saluti
| '''Mu ćao sun.''' #1
'''Mi ćao tun.''' #2
'''Mu ćao tin.''' #3
'''Mi ćao tin.''' #4
| Mi salutas vin.
|-
| '''hao'''
| ami
| '''Ŋa hao kámin.'''
| Mi amas vin.
|-
| '''jao'''
| voli
| '''Paj jao nagérsa.'''
| Li volas labori.
|-
| '''jem'''
| malami; malŝati
| '''Ísi jem nagérsa.'''
| Ŝi malŝatas labori.
|-
| '''maw''' #5
| voli; intenci
| '''Vo maw namáka.'''
| Ni volas manĝi.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Viro al viro.
|teksto2=#2: Virino al viro.
|teksto3=#3: Viro al virino.
|teksto4=#4: Virino al virino.
|teksto5=#5: En malnova ortografio: maú; ĝemelas al '''mo'''- "-os"
}}
===== Ĉiklasaj verboj en PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| rowspan="2" | Pra.
| rowspan="2" | vol
| rowspan="2" | voli
| rowspan="2" | Esp-o: voli, Lat.: volere, Okc.: voler, Ger.: wollen
| rowspan="2" | '''Áku vol timáka káwkun.'''
| '''Mu jao namáka káwkun.'''
| rowspan="2" | Mi volas manĝi kukon.
|-
| {{literatura}} title="Tio estas literatura frazo." | '''Mu tevóla namáka káwkun.'''
|}

==== "movo"-verboj / "páwjintjeni"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''dao'''
| alveni, ĝisveni
| Ĉi.: dào 'ankommen; nach, zu, in'
| '''Paj dao ŋáku.'''
| Li alvenas al mi.
|-
| '''kip''' #1
| atingi
| Ĉi.: kip 'erreichen'
| '''Ìsi kip tla gerádin.'''
| Ŝi atingas la urbon.
|-
| '''len'''
| supren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: lên 'hinaufbewegen; auf, hinauf'
| '''Ému len góriku.'''
| Li supreniĝas monton.
|-
| prep.
| sur -n, supren
| '''Lo telénta len góriku.'''
| rowspan="2" | Ili flugas sur monton.
|-
| '''pjaŋ'''
| flugi
| Brm.: pyang [pjang]
| '''Lo pjaŋ len góriku.'''
|-
| '''ra''' (rao)
| eliĝi, elmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: ra 'hinausbewegen; aus,
hinaus' (& Ger.: raus)
| '''Íske ra házu(ket).'''
| Iu eliĝas el domo.
|-
| prep.
| el
| '''Káti telópa ra lésu.'''
| Katino kuras el arbaro.
|-
| '''suŋ''' (suoŋ) #2
| malsupren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: xuống 'hinunterbewegen;
hinunter' (& Lat.: sub)
| '''Émo suŋ dóliku.'''
| Ĝi malsuprenmoviĝas al valo.
|-
| prep.
| malsupren (al/de)
| '''Áplo tepáda suoŋ ot púmu.'''
| Pomo falas malsupren de arbo.
|-
| '''téw'''
| formoviĝi
| Km.: tö·w 'wegbewegen'
| '''Ótu téw gerádiket. '''
| Oto formoviĝas de la urbo.
|-
| '''vao''' #3
| eniĝi, enmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: vào 'hineinbewegen; in, hinein'
(& Rus.: в(о) [v(o)] "en")
| '''Mu vao házuku.'''
| "Mi eniĝas domon."
|-
| prep.
| en -n
| '''Émi tegéja vao házu.'''
| Ŝi iras en domon.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al regula verbo '''na-kípa''' kaj paronimas resp. ĝemelas al la postpozicio '''kípe''' "ĝis"!
|teksto2=#2: Dial.: '''sup''' ('''suop''')
|teksto3=#3: Var.: '''vaw'''; en malnova ortografio: vaú
}}

==== pliaj ====
{{Rimarko|
teksto=RIM: * = ĝemelas kun regulaj}}
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
|-
| mujk*
| ĉerpi
|Vj.: mực, mục, múc
|-
| gap*
| renkonti
| Vj.: gặp
|-
| got*
| senŝeligi
| Vj.: gọt
|-
| ŋen*
| havi tempon
| Alb.: ngen
|-
| vî #1
| scii
| Ĉeĥ.: ví
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al la regula, pli ofte uzata verbo '''naméda''', ekz. '''Mu teméda témon.''' "Mi scias tion."
}}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne 'te-'.

sufikso: -ta

===== Ekzemplo =====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| ćaota
| saluti
| Ému laćaota sin.
| Li salutis cin.
|}
===== Ĉiklasaj verboj en la PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| Mn.
| daj #1
| doni
| Rus.: дай [daj]
| Émi daj múku púlin.
| Émi tedája múge púlin.
| Ŝi donas al mi monon.
|-
| Pra.
| kej #2
| rajti
| Ĉi.: kĕ-yĭ
| Éme kej titába do Móskva.
| Ému tetórna natába do Móskvi.
Ému tetórna natába Móskviku.
| Li rajtas vojaĝi al Moskvo.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi simple fariĝis regula verbo, ekz. '''tedája''' "donas", '''ladája''' "donis" ktp.
|teksto2=#2: Ĝi fariĝis modala sufikso ĉe la verboj, ekz. '''Émi dánskeja témilan.''' "Ŝi rajtas danci ĉi tie."
}}

=== Ligendaj / bándedvari ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| rowspan="3" | -ara
| rowspan="3" | esti
| rowspan="3" | Angl.: are, (Sve.: är, Dan.: er)
| Tu kve-ára?
| Kiu ci estas?
|-
| Mu Renu-ára.
| Mi estas Reneo.
|-
| Tu kvaw-ára?
| Kiel ci estas?
|-
| rowspan="3" | -tura
| rowspan="3" | havi
| rowspan="3" | Lit.: turėti
| Paj kvo-túra?
| Kion li havas?
|-
| Ému házu-túra.
| Li havas domon.
|-
| Ŋa décivéjo-túra.
| Mi havas kapdoloron.
|-
| -sura
| rowspan="3" | fari
| rowspan="3" | Jap.: suru
| Lo lúbo-súra.
| Ili amoras.
|-
| (slango!)
| (Mu) feŋ-súra.
| Mi dankas.
|-
|
| Indjéna-sùraj!
| Bonvole pardonu!
|-
| -gona
| iri
| Pld.: gahn [go:n], Angl.: go
| Émo kapúta-góna.
| Ĝi difektiĝas (aŭ) kaputiĝas.
|-
| -kura
| veni
| Jap.: kuru
| Paj gérso-kúra.
| Li venas al laboro.
|-
| rowspan="2" | -tuda
| rowspan="2" | ludi
| rowspan="2" | Kor.: tu.da
| Émi káti-túda.
| Ŝi ludas katon.
|-
| Lo lúbo-túda.
| Ili amoras.
|-
| -dora
| veturi
| Tib.: dro, dru
| Ému búsu-dóra.
| Li veturas buson.
|}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne 'te-'.

sen sufikso!

==== Ekzemploj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| -tura
| havi
| Paj lá-kvo-túra?
| Kion li havis?
|-
| -sura
| fari
| Lo la-lúbo-súra.
| Ili amoris.
|}

== Vidu ankaŭ ==
*[[konjugacio|evoluo de la verboklasoj]]

[[Kategorio:Verbo]]

Verboklasoj

2011-11-19T13:22:31Z

Tlustulimu: /* "sento"-verboj / "dújgu"-gèra-sónori */ formatigo

== Regulaj verboj / fépari gèra-sónori ==
La plej multaj verboj krom la sekva-alineaj estas tute regulaj kaj kiel [[adjektivo|adjektivoj]] (Tie mankas la verbigaj afiksoj!) finiĝas je -a.
== Neregulaj verboj / anfépari gèra-sónori ==
{{Rimarko
|teksto=RIM: La neregulaj verboj malaperas aŭ reguliĝas en la dialektoj kaj parencaj lingvoj.
}}
=== Neligendaj / nembándedvari ===
==== "sento"-verboj / "dújgu"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzempoj
! Senco
|-
| '''ćao'''
| saluti
| '''Mu ćao sun.''' #1
'''Mi ćao tun.''' #2
'''Mu ćao tin.''' #3
'''Mi ćao tin.''' #4
| Mi salutas vin.
|-
| '''hao'''
| ami
| '''Ŋa hao kámin.'''
| Mi amas vin.
|-
| '''jao'''
| voli
| '''Paj jao nagérsa.'''
| Li volas labori.
|-
| '''jem'''
| malami; malŝati
| '''Ísi jem nagérsa.'''
| Ŝi malŝatas labori.
|-
| '''maw''' #5
| voli; intenci
| '''Vo maw namáka.'''
| Ni volas manĝi.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Viro al viro.
|teksto2=#2: Virino al viro.
|teksto3=#3: Viro al virino.
|teksto4=#4: Virino al virino.
|teksto5=#5: En malnova ortografio: maú; ĝemelas al '''mo'''- "-os"
}}
===== Ĉiklasaj verboj en PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| rowspan="2" | Pra.
| rowspan="2" | vol
| rowspan="2" | voli
| rowspan="2" | Esp-o: voli, Lat.: volere, Okc.: voler, Ger.: wollen
| rowspan="2" | '''Áku vol timáka káwkun.'''
| '''Mu jao namáka káwkun.'''
| rowspan="2" | Mi volas manĝi kukon.
|-
| {{literatura}} title="Tio estas literatura frazo." | '''Mu tevóla namáka káwkun.'''
|}

==== "movo"-verboj / "páwjintjeni"-gèra-sónori ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| [[dao]]
| alveni, ĝisveni
| Ĉi.: dào 'ankommen; nach, zu, in'
| Paj dao ŋáku.
| Li alvenas al mi.
|-
| [[kip]] #1
| atingi
| Ĉi.: kip 'erreichen'
| Ìsi kip tla gerádin.
| Ŝi atingas la urbon.
|-
| [[len]]
| supren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: lên 'hinaufbewegen; auf, hinauf'
| Ému len góriku.
| Li supreniĝas monton.
|-
| prep.
| sur -n, supren
| Lo telénta len góriku.
| rowspan="2" | Ili flugas sur monton.
|-
| [[pjaŋ]]
| flugi
| Brm.: pyang [pjang]
| Lo pjaŋ len góriku.
|-
| [[ra]] (rao)
| eliĝi, elmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: ra 'hinausbewegen; aus,
hinaus' (& Ger.: raus)
| Íske ra házu(ket).
| Iu eliĝas el domo.
|-
| prep.
| el
| Káti telópa ra lésu.
| Katino kuras el arbaro.
|-
| [[suŋ]] (suoŋ) #2
| malsupren(mov)iĝi
| rowspan="2" | Vj.: xuống 'hinunterbewegen;
hinunter' (& Lat.: sub)
| Émo suŋ dóliku.
| Ĝi malsuprenmoviĝas al valo.
|-
| prep.
| malsupren (al/de)
| Áplo tepáda suoŋ ot púmu.
| Pomo falas malsupren de arbo.
|-
| [[téw]]
| formoviĝi
| Km.: tö·w 'wegbewegen'
|
|
|-
| [[vao]] #3
| eniĝi, enmoviĝi
| rowspan="2" | Vj.: vào 'hineinbewegen; in, hinein'
(& Rus.: в(о) [v(o)] "en")
| Mu vao házuku.
| "Mi eniĝas domon."
|-
| prep.
| en -n
| Émi tegéja vao házu.
| Ŝi iras en domon.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al regula verbo na-kípa kaj paronimas resp. ĝemelas al la postpozicio kípe "ĝis"!
|teksto2=#2: Dial.: sup (suop)
|teksto3=#3: Var.: vaw; en malnova ortografio: vaú
}}

==== pliaj ====
{{Rimarko|
teksto=RIM: * = ĝemelas kun regulaj}}
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
|-
| mujk*
| ĉerpi
|Vj.: mực, mục, múc
|-
| gap*
| renkonti
| Vj.: gặp
|-
| got*
| senŝeligi
| Vj.: gọt
|-
| ŋen*
| havi tempon
| Alb.: ngen
|-
| vî #1
| scii
| Ĉeĥ.: ví
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Sinonimas al la regula, pli ofte uzata verbo '''naméda''', ekz. '''Mu teméda témon.''' "Mi scias tion."
}}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne 'te-'.

sufikso: -ta

===== Ekzemplo =====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| ćaota
| saluti
| Ému laćaota sin.
| Li salutis cin.
|}
===== Ĉiklasaj verboj en la PraKitaka kaj Malnova Kitaka =====
{| class="prettytable"
! Ŝtupo
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzempoj
! Nuna lingvo
! Senco
|-
| Mn.
| daj #1
| doni
| Rus.: дай [daj]
| Émi daj múku púlin.
| Émi tedája múge púlin.
| Ŝi donas al mi monon.
|-
| Pra.
| kej #2
| rajti
| Ĉi.: kĕ-yĭ
| Éme kej titába do Móskva.
| Ému tetórna natába do Móskvi.
Ému tetórna natába Móskviku.
| Li rajtas vojaĝi al Moskvo.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi simple fariĝis regula verbo, ekz. '''tedája''' "donas", '''ladája''' "donis" ktp.
|teksto2=#2: Ĝi fariĝis modala sufikso ĉe la verboj, ekz. '''Émi dánskeja témilan.''' "Ŝi rajtas danci ĉi tie."
}}

=== Ligendaj / bándedvari ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| rowspan="3" | -ara
| rowspan="3" | esti
| rowspan="3" | Angl.: are, (Sve.: är, Dan.: er)
| Tu kve-ára?
| Kiu ci estas?
|-
| Mu Renu-ára.
| Mi estas Reneo.
|-
| Tu kvaw-ára?
| Kiel ci estas?
|-
| rowspan="3" | -tura
| rowspan="3" | havi
| rowspan="3" | Lit.: turėti
| Paj kvo-túra?
| Kion li havas?
|-
| Ému házu-túra.
| Li havas domon.
|-
| Ŋa décivéjo-túra.
| Mi havas kapdoloron.
|-
| -sura
| rowspan="3" | fari
| rowspan="3" | Jap.: suru
| Lo lúbo-súra.
| Ili amoras.
|-
| (slango!)
| (Mu) feŋ-súra.
| Mi dankas.
|-
|
| Indjéna-sùraj!
| Bonvole pardonu!
|-
| -gona
| iri
| Pld.: gahn [go:n], Angl.: go
| Émo kapúta-góna.
| Ĝi difektiĝas (aŭ) kaputiĝas.
|-
| -kura
| veni
| Jap.: kuru
| Paj gérso-kúra.
| Li venas al laboro.
|-
| rowspan="2" | -tuda
| rowspan="2" | ludi
| rowspan="2" | Kor.: tu.da
| Émi káti-túda.
| Ŝi ludas katon.
|-
| Lo lúbo-túda.
| Ili amoras.
|-
| -dora
| veturi
| Tib.: dro, dru
| Ému búsu-dóra.
| Li veturas buson.
|}
Formado de apartaj tempoj kaj modoj

Oni uzas la supre (A.1./2.) menciitajn erojn, sed ne 'te-'.

sen sufikso!

==== Ekzemploj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Ekzemplo
! Senco
|-
| -tura
| havi
| Paj lá-kvo-túra?
| Kion li havis?
|-
| -sura
| fari
| Lo la-lúbo-súra.
| Ili amoris.
|}

== Vidu ankaŭ ==
*[[konjugacio|evoluo de la verboklasoj]]

[[Kategorio:Verbo]]

Ŝablono:Literatura

2011-11-19T13:16:31Z

Tlustulimu: aldono

bgcolor="#ccffff" title="Literatura vorto"<noinclude>{{dok}}
<noinclude>

Modalaj verboj

2011-11-19T13:14:33Z

Tlustulimu: formatigo, interna ligilo

Ili ekzistas en du variaĵoj, nome [[afiksoj|afikso]] kaj memstara.

{| class="prettytable"
|-
! libera formo
! etimo
! afiksa formo
! etimo
! senco
! Bedeutung
|-
! colspan="6" | duformaj
|-
| '''-músa'''
| Ger.: müssen, Pl.: musieć, Ukr.: мусити [musyty], Slvk.: musieť, Ĉeĥ.: musit, Ma.Sorb.: musaś; Jid.: musn
| '''-mus-'''
| ''v-u maldekstre''
| devi
| müssen
|-
| '''-képa'''
| Hung.: képes (Α)
| '''-kep-'''
| ''v-u maldekstre''
| povi, kapabli
| können; fähig sein
|-
| '''-wéza'''
| Sva.: -weza
| '''-wez-'''
| ''v-u maldekstre''
| rowspan="2" | povi
| rowspan="2" | können
|-
| '''-móća '''
| Rus.: мочь [moĉj]
| '''-moć-'''
| ''v-u maldekstre''
|-
| '''maw'''
| Ind.: mau
| '''-maw-'''
| ''v-u maldekstre''
| voli; deziri
| wollen; wünschen
|-
| '''jao'''
| Ĉi.: yào
| '''-ja-, -jao- '''
| ''v-u maldekstre''
| rowspan="2" | voli
| rowspan="2" | wollen
|-
| {{Literatura}} | '''-vóla'''
| Esp-o: voli
| {{Literatura}} | '''-vol-'''
| ''v-u maldekstre''
|-
| '''-wéksa'''
| Het.: wek-tsi
| '''-weks-'''
| ''v-u maldekstre''
| rowspan="2" | deziri
| rowspan="2" | wünschen
|-
| '''-jáva'''
| Ĉi.: yào
| '''-jav-'''
| ''v-u maldekstre''
|-
| '''-jôva'''
| Ĉi.: yào
| rowspan="2" | '''-jôv-'''
| rowspan="2" | ''v-u maldekstre''
| rowspan="2" | intenci
| rowspan="2" | beabsichtigen
|-
| '''-niáta'''
| Ind.: niat (Σ)
|-
! colspan="6" | unuformaj
|-
| '''-tórna'''
| Jid.: torn
| '''-kej-'''
| Ĉi.: kĕ-yĭ
| havi permeson, rajti
| dürfen
|-
| '''-nájra'''
| Mez.Mong.: nayir, nayiri (Σ)
| '''X'''
| X
| deziri; intenci; aspiri
| wünschen; beabsichtigen; anstreben
|-
| '''-hôva'''
| Ĉi.: hào
| rowspan="4" | '''-durt-'''
| rowspan="4" | Mong.: durtaj
| rowspan="4" | ŝati
| rowspan="4" | mögen
|-
| '''-móga'''
| Ger.: mögen (mochte)
|-
| '''-séva'''
| Turk.: sev-mek
|-
| '''-pítja #1'''
| Fin.: pitää
|-
| '''-pída'''
| Est.: pidama, pidada
| '''-jost-'''
| Mong.: jostoj
| devi, -u
| sollen
|-
| '''na-keráka #2'''
| Uzb.: kyäraky
| '''X'''
| X
| bezoni
| brauchen
|}

{{Komento
|teksto1=#1: Ĝiaj ĝemeloj estas la jenaj: -'''pitea''' "teni", -'''pitája''' "ripari"
|teksto2=#2: Var.: '''na-kérka, na-keárka'''}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: (Σ) Ĝi estas origine substantivo. (Α) Ĝi estas origine adjektivo.}}
Ekzistas diversaj dialektaj aldonaĵoj kaj variaĵoj.
[[Kategorio:Verbo]]

Ŝablono:Prakitaka

2011-11-19T13:05:37Z

Tlustulimu: korekto

{{#switch:{{{2}}}
|teksto={{{1}}}
|ĉelo={{!}} style="background-color:#d9d9d9;" title="Prakitaka vorto" {{!}} {{{1}}}
|#default= style="background-color:#d9d9d9;" title="Prakitaka vorto" {{!}} {{{1}}}
}}<noinclude>{{dok}}
</noinclude>

Ŝablono:Prakitaka

2011-11-19T13:04:18Z

Tlustulimu: aldono

{{#switch:{{{2}}}
|teksto={{{1}}}
|ĉelo={{!}} style="background-color:#d9d9d9;" title="{{{1}}}" {{!}} {{{1}}}
|#default= style="background-color:#d9d9d9;" title="{{{1}}}" {{!}} {{{1}}}
}}<noinclude>{{dok}}
</noinclude>

Verbotipoj

2011-11-19T13:02:40Z

Tlustulimu: /* Im-aj / ím-ari (TokP.: -im - montras transitivecon) */ formatigo

== Im-aj / ím-ari (TokP.: -im - montras transitivecon) ==
Ĉi tiu silabo -'''im'''- tute ne rilatas al la diminutiva sufikso -[[im]]-! Ĝi nur ekzistas en verboj el la Tokpisina lingvo.
{| class="prettytable"
| 1.
| '''na-áwtima'''
| publikigi
|-
| 2.
| {{regiona}} | '''na-hápima'''
| duonigi
|-
| 3.
| '''na-kátima'''
| tranĉi
|-
| 4.
| '''na-kólima''' (Var.: na-kólma)
| voki
|-
| 5.
| '''na-lárima'''
| permesi
|-
| 6.
| '''na-lúkima'''
| vidi
|-
| 7.
| '''na-lúsima'''
| perdi
|-
| 8.
| '''na-pásima'''
| fermi
|-
| 9.
| '''na-púlima'''
| perforti
|-
| 10.
| '''na-ráwsima'''
| forigi, deigi
|-
| 11.
| '''na-tókima'''
| informi
|-
| 12.
| {{Regiona}} | '''na-wókima'''
| labori, fari
|}

== On-aj / on-ari (Alb.: -on) ==
{| class="prettytable"
| '''na-duróna'''
| toleri
|}

== In-aj / in-ari (Cig.: -in) ==
{| class="prettytable"
| 1.
| {{Sociolekta}} | '''na-pojs-rájtina'''
| forrajdi
|-
| 2.
| {{Sociolekta}} | '''na-rájtina'''
| rajdi
|-
| 3.
| '''na-śeprína'''
| balai
|}

== '-s-'aj / '-s-'ari [el Het.] ==
{| class="prettytable"
| 1.
| '''na-lúksja'''
| heliĝi
|-
| 2.
| '''na-úpsa'''
| leviĝi [pri suno]
|-
| 3.
| '''na-wéksa'''
| deziri
|}

== Demanda / prása ==
{| class="prettytable"
| '''na-jága'''
| kion fari, "kii"
| '''Tejága Paolo je peóso?'''
| Kion faras Paŭlo je la hundo? #1
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Se Esperanto havus tian formon, oni dirus: Kias Paŭlo je la hundo?
}}

== Negacia / nemdíha (njéśa) ==

En sociolekto ekzistas negacia verbo.
{| class="prettytable"
|-
| '''na-njéśa'''
| ne -i
| Enc.: ńe-ś
| '''Ítu tenjéśa naéta káwkun. '''
| rowspan="2" | Itino ne manĝas kukon.
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Ítu nem teéta káwkun. '''
|-
| rowspan="2" colspan="3" | kun modalverbo
| '''Íti njéśaź temóga naéta káwkun. '''
| rowspan="3" | Itino ne ŝatas manĝi kukon.
|-
| '''Íti mógaź tenjéśa naéta káwkun.'''
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Íti nem temóga naéta káwkun.'''
|}

[[Kategorio:Verbo]]

Verbotipoj

2011-11-19T13:01:04Z

Tlustulimu: /* On-aj / on-ari (Alb.: -on) */ formatigo, formatigo

== Im-aj / ím-ari (TokP.: -im - montras transitivecon) ==
Ĉi tiu silabo -'''im'''- tute ne rilatas al la diminutiva sufikso -[[im]]-! Ĝi nur ekzistas en verboj el la Tokpisina lingvo.
{| class="prettytable"
| 1.
| [[na-]][[áwtima]]
| publikigi
|-
| 2.
| {{regiona}} | [[na-]][[hápima]]
| duonigi
|-
| 3.
| [[na-]][[kátima]]
| tranĉi
|-
| 4.
| [[na-]][[kólima]] (Var.: na-kólma)
| voki
|-
| 5.
| [[na-]][[lárima]]
| permesi
|-
| 6.
| [[na-]][[lúkima]]
| vidi
|-
| 7.
| [[na-]][[lúsima]]
| perdi
|-
| 8.
| [[na-]][[pásima]]
| fermi
|-
| 9.
| [[na-]][[púlima]]
| perforti
|-
| 10.
| [[na-]][[ráwsima]]
| forigi, deigi
|-
| 11.
| [[na-]][[tókima]]
| informi
|-
| 12.
| {{Regiona}} | [[na-]][[wókima]]
| labori, fari
|}

== On-aj / on-ari (Alb.: -on) ==
{| class="prettytable"
| '''na-duróna'''
| toleri
|}

== In-aj / in-ari (Cig.: -in) ==
{| class="prettytable"
| 1.
| {{Sociolekta}} | '''na-pojs-rájtina'''
| forrajdi
|-
| 2.
| {{Sociolekta}} | '''na-rájtina'''
| rajdi
|-
| 3.
| '''na-śeprína'''
| balai
|}

== '-s-'aj / '-s-'ari [el Het.] ==
{| class="prettytable"
| 1.
| '''na-lúksja'''
| heliĝi
|-
| 2.
| '''na-úpsa'''
| leviĝi [pri suno]
|-
| 3.
| '''na-wéksa'''
| deziri
|}

== Demanda / prása ==
{| class="prettytable"
| '''na-jága'''
| kion fari, "kii"
| '''Tejága Paolo je peóso?'''
| Kion faras Paŭlo je la hundo? #1
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Se Esperanto havus tian formon, oni dirus: Kias Paŭlo je la hundo?
}}

== Negacia / nemdíha (njéśa) ==

En sociolekto ekzistas negacia verbo.
{| class="prettytable"
|-
| '''na-njéśa'''
| ne -i
| Enc.: ńe-ś
| '''Ítu tenjéśa naéta káwkun. '''
| rowspan="2" | Itino ne manĝas kukon.
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Ítu nem teéta káwkun. '''
|-
| rowspan="2" colspan="3" | kun modalverbo
| '''Íti njéśaź temóga naéta káwkun. '''
| rowspan="3" | Itino ne ŝatas manĝi kukon.
|-
| '''Íti mógaź tenjéśa naéta káwkun.'''
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Íti nem temóga naéta káwkun.'''
|}

[[Kategorio:Verbo]]

Verbotipoj

2011-11-19T13:00:37Z

Tlustulimu: /* In-aj / in-ari (Cig.: -in) */ formatigo

== Im-aj / ím-ari (TokP.: -im - montras transitivecon) ==
Ĉi tiu silabo -'''im'''- tute ne rilatas al la diminutiva sufikso -[[im]]-! Ĝi nur ekzistas en verboj el la Tokpisina lingvo.
{| class="prettytable"
| 1.
| [[na-]][[áwtima]]
| publikigi
|-
| 2.
| {{regiona}} | [[na-]][[hápima]]
| duonigi
|-
| 3.
| [[na-]][[kátima]]
| tranĉi
|-
| 4.
| [[na-]][[kólima]] (Var.: na-kólma)
| voki
|-
| 5.
| [[na-]][[lárima]]
| permesi
|-
| 6.
| [[na-]][[lúkima]]
| vidi
|-
| 7.
| [[na-]][[lúsima]]
| perdi
|-
| 8.
| [[na-]][[pásima]]
| fermi
|-
| 9.
| [[na-]][[púlima]]
| perforti
|-
| 10.
| [[na-]][[ráwsima]]
| forigi, deigi
|-
| 11.
| [[na-]][[tókima]]
| informi
|-
| 12.
| {{Regiona}} | [[na-]][[wókima]]
| labori, fari
|}

== On-aj / on-ari (Alb.: -on) ==
{| class="prettytable"
| [[na-]][[duróna]]
| toleri
|}

== In-aj / in-ari (Cig.: -in) ==
{| class="prettytable"
| 1.
| {{Sociolekta}} | '''na-pojs-rájtina'''
| forrajdi
|-
| 2.
| {{Sociolekta}} | '''na-rájtina'''
| rajdi
|-
| 3.
| '''na-śeprína'''
| balai
|}

== '-s-'aj / '-s-'ari [el Het.] ==
{| class="prettytable"
| 1.
| '''na-lúksja'''
| heliĝi
|-
| 2.
| '''na-úpsa'''
| leviĝi [pri suno]
|-
| 3.
| '''na-wéksa'''
| deziri
|}

== Demanda / prása ==
{| class="prettytable"
| '''na-jága'''
| kion fari, "kii"
| '''Tejága Paolo je peóso?'''
| Kion faras Paŭlo je la hundo? #1
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Se Esperanto havus tian formon, oni dirus: Kias Paŭlo je la hundo?
}}

== Negacia / nemdíha (njéśa) ==

En sociolekto ekzistas negacia verbo.
{| class="prettytable"
|-
| '''na-njéśa'''
| ne -i
| Enc.: ńe-ś
| '''Ítu tenjéśa naéta káwkun. '''
| rowspan="2" | Itino ne manĝas kukon.
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Ítu nem teéta káwkun. '''
|-
| rowspan="2" colspan="3" | kun modalverbo
| '''Íti njéśaź temóga naéta káwkun. '''
| rowspan="3" | Itino ne ŝatas manĝi kukon.
|-
| '''Íti mógaź tenjéśa naéta káwkun.'''
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Íti nem temóga naéta káwkun.'''
|}

[[Kategorio:Verbo]]

Verbotipoj

2011-11-19T13:00:00Z

Tlustulimu: /* '-s-'aj / '-s-'ari [el Het.] */ formatigo

== Im-aj / ím-ari (TokP.: -im - montras transitivecon) ==
Ĉi tiu silabo -'''im'''- tute ne rilatas al la diminutiva sufikso -[[im]]-! Ĝi nur ekzistas en verboj el la Tokpisina lingvo.
{| class="prettytable"
| 1.
| [[na-]][[áwtima]]
| publikigi
|-
| 2.
| {{regiona}} | [[na-]][[hápima]]
| duonigi
|-
| 3.
| [[na-]][[kátima]]
| tranĉi
|-
| 4.
| [[na-]][[kólima]] (Var.: na-kólma)
| voki
|-
| 5.
| [[na-]][[lárima]]
| permesi
|-
| 6.
| [[na-]][[lúkima]]
| vidi
|-
| 7.
| [[na-]][[lúsima]]
| perdi
|-
| 8.
| [[na-]][[pásima]]
| fermi
|-
| 9.
| [[na-]][[púlima]]
| perforti
|-
| 10.
| [[na-]][[ráwsima]]
| forigi, deigi
|-
| 11.
| [[na-]][[tókima]]
| informi
|-
| 12.
| {{Regiona}} | [[na-]][[wókima]]
| labori, fari
|}

== On-aj / on-ari (Alb.: -on) ==
{| class="prettytable"
| [[na-]][[duróna]]
| toleri
|}

== In-aj / in-ari (Cig.: -in) ==
{| class="prettytable"
| 1.
| {{Sociolekta}} | [[na-]][[pojs]]-[[rájtina]]
| forrajdi
|-
| 2.
| {{Sociolekta}} | [[na-]][[rájtina]]
| rajdi
|-
| 3.
| [[na-]][[śeprína]]
| balai
|}

== '-s-'aj / '-s-'ari [el Het.] ==
{| class="prettytable"
| 1.
| '''na-lúksja'''
| heliĝi
|-
| 2.
| '''na-úpsa'''
| leviĝi [pri suno]
|-
| 3.
| '''na-wéksa'''
| deziri
|}

== Demanda / prása ==
{| class="prettytable"
| '''na-jága'''
| kion fari, "kii"
| '''Tejága Paolo je peóso?'''
| Kion faras Paŭlo je la hundo? #1
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Se Esperanto havus tian formon, oni dirus: Kias Paŭlo je la hundo?
}}

== Negacia / nemdíha (njéśa) ==

En sociolekto ekzistas negacia verbo.
{| class="prettytable"
|-
| '''na-njéśa'''
| ne -i
| Enc.: ńe-ś
| '''Ítu tenjéśa naéta káwkun. '''
| rowspan="2" | Itino ne manĝas kukon.
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Ítu nem teéta káwkun. '''
|-
| rowspan="2" colspan="3" | kun modalverbo
| '''Íti njéśaź temóga naéta káwkun. '''
| rowspan="3" | Itino ne ŝatas manĝi kukon.
|-
| '''Íti mógaź tenjéśa naéta káwkun.'''
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Íti nem temóga naéta káwkun.'''
|}

[[Kategorio:Verbo]]

Verbotipoj

2011-11-19T12:59:20Z

Tlustulimu: /* Demanda / prása */ formatigo

== Im-aj / ím-ari (TokP.: -im - montras transitivecon) ==
Ĉi tiu silabo -'''im'''- tute ne rilatas al la diminutiva sufikso -[[im]]-! Ĝi nur ekzistas en verboj el la Tokpisina lingvo.
{| class="prettytable"
| 1.
| [[na-]][[áwtima]]
| publikigi
|-
| 2.
| {{regiona}} | [[na-]][[hápima]]
| duonigi
|-
| 3.
| [[na-]][[kátima]]
| tranĉi
|-
| 4.
| [[na-]][[kólima]] (Var.: na-kólma)
| voki
|-
| 5.
| [[na-]][[lárima]]
| permesi
|-
| 6.
| [[na-]][[lúkima]]
| vidi
|-
| 7.
| [[na-]][[lúsima]]
| perdi
|-
| 8.
| [[na-]][[pásima]]
| fermi
|-
| 9.
| [[na-]][[púlima]]
| perforti
|-
| 10.
| [[na-]][[ráwsima]]
| forigi, deigi
|-
| 11.
| [[na-]][[tókima]]
| informi
|-
| 12.
| {{Regiona}} | [[na-]][[wókima]]
| labori, fari
|}

== On-aj / on-ari (Alb.: -on) ==
{| class="prettytable"
| [[na-]][[duróna]]
| toleri
|}

== In-aj / in-ari (Cig.: -in) ==
{| class="prettytable"
| 1.
| {{Sociolekta}} | [[na-]][[pojs]]-[[rájtina]]
| forrajdi
|-
| 2.
| {{Sociolekta}} | [[na-]][[rájtina]]
| rajdi
|-
| 3.
| [[na-]][[śeprína]]
| balai
|}

== '-s-'aj / '-s-'ari [el Het.] ==
{| class="prettytable"
| 1.
| [[na-]][[lúksja]]
| heliĝi
|-
| 2.
| [[na-]][[úpsa]]
| leviĝi [pri suno]
|-
| 3.
| [[na-]][[wéksa]]
| deziri
|}

== Demanda / prása ==
{| class="prettytable"
| '''na-jága'''
| kion fari, "kii"
| '''Tejága Paolo je peóso?'''
| Kion faras Paŭlo je la hundo? #1
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Se Esperanto havus tian formon, oni dirus: Kias Paŭlo je la hundo?
}}

== Negacia / nemdíha (njéśa) ==

En sociolekto ekzistas negacia verbo.
{| class="prettytable"
|-
| '''na-njéśa'''
| ne -i
| Enc.: ńe-ś
| '''Ítu tenjéśa naéta káwkun. '''
| rowspan="2" | Itino ne manĝas kukon.
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Ítu nem teéta káwkun. '''
|-
| rowspan="2" colspan="3" | kun modalverbo
| '''Íti njéśaź temóga naéta káwkun. '''
| rowspan="3" | Itino ne ŝatas manĝi kukon.
|-
| '''Íti mógaź tenjéśa naéta káwkun.'''
|-
| colspan="3" | kutime
| '''Íti nem temóga naéta káwkun.'''
|}

[[Kategorio:Verbo]]

Ŝablono:Prakitaka

2011-11-19T12:54:26Z

Tlustulimu: formatigo

{{#switch:{{{2}}}
|teksto={{{1}}}
|ĉelo={{!}} style="background-color:#d9d9d9;" {{!}} {{{1}}}
|#default= style="background-color:#d9d9d9;" {{!}} {{{1}}}
}}<noinclude>{{dok}}
</noinclude>

Ŝablono:Prakitaka/dokumentado

2011-11-19T12:53:41Z

Tlustulimu: Nova paĝo kun '{{Ŝablona navigado}} Ĉi tiu ŝablono formatigas tekston ene de linia aŭ tabela ĉelo. == Uzado == <pre> {{Prakitaka|teksto|modo}} </pre> == Parametroj == * …'

{{Ŝablona navigado}}
Ĉi tiu [[Helpo:Ŝablono|ŝablono]] formatigas tekston ene de linia aŭ tabela ĉelo.

== Uzado ==

<pre>
{{Prakitaka|teksto|modo}}
</pre>

== Parametroj ==
* teksto (deviga)
* modo (nedeviga. tiam estas tabela ĉelo)

== Ekzemploj ==
:En tabela ĉelo
<pre>
{| class="prettytable"
! {{Prakitaka|vol}}
|}
</pre>

fariĝas

{| class="prettytable"
! {{Prakitaka|vol}}
|}

: En linio
<pre>
* {{Prakitaka|vol|teksto}}
</pre>

fariĝas

* {{Prakitaka|vol|teksto}}

Verbo

2011-11-19T12:49:19Z

Tlustulimu: /* Evidenteco / njátamo */ formatigo, aldono

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| '''ko'''-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| '''ko-gèra-kváwo'''
|-
| '''sa'''-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| '''sa-gèra-kváwo'''
|-
| '''daw'''- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| '''daw-gèra-kváwo'''
|-
| '''me'''-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| '''me-gèra-kváwo'''
|-
| -'''intj'''-
| Lit.: -inti
| '''intja-gèra-kváwo'''
|-
| '''ve'''-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
| '''ve-gèra-kváwo'''
|-
| -'''etj'''-
| Rus.: -еть [itj]
| '''etja-gèra-kváwo'''
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ru'''-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| '''rumáka'''
| manĝanta
|-
| '''rul'''-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| '''rulgéja'''
| irinta
|-
| '''rus'''-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| '''ruslénta'''
| flugonta
|}

===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''bi'''-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| '''bidánja'''
| batata
|-
| '''bil'''-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| '''bilpíka'''
| kuirita
|-
| '''bis'''-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| '''bismáka'''
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -'''wa''' #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| '''Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.''' #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| '''Mu telúba tin.''' #2
| Mi amas vin.
|-
| -'''ew'''-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| '''Íti telúbewa.'''
'''Paolu labúsewa.'''
'''Ótu laíśkewirka.'''
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -'''ikt'''-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| '''Paolo tedánjikta.'''
'''Jánu lamákiktirka.'''
'''Pránu laújdzikta.'''
'''Témo lamúsa nahéliktirka.'''
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| '''pon'''
| "vidite"
| Kor.: pon #1
| '''Ému lamákpona káwku'''.
| Evidente li manĝis kukon
| '''pon-njátamo'''
|-
| -'''vis'''-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| '''Mu mogámvisa.'''
| Certe mi venos.
| '''vis-njátamo'''
|-
| -'''wen'''-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| '''Ísu laćórwena púlin.'''
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| '''wen-njátamo'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:47:31Z

Tlustulimu: /* Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| '''ko'''-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| '''ko-gèra-kváwo'''
|-
| '''sa'''-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| '''sa-gèra-kváwo'''
|-
| '''daw'''- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| '''daw-gèra-kváwo'''
|-
| '''me'''-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| '''me-gèra-kváwo'''
|-
| -'''intj'''-
| Lit.: -inti
| '''intja-gèra-kváwo'''
|-
| '''ve'''-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
| '''ve-gèra-kváwo'''
|-
| -'''etj'''-
| Rus.: -еть [itj]
| '''etja-gèra-kváwo'''
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ru'''-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| '''rumáka'''
| manĝanta
|-
| '''rul'''-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| '''rulgéja'''
| irinta
|-
| '''rus'''-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| '''ruslénta'''
| flugonta
|}

===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''bi'''-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| '''bidánja'''
| batata
|-
| '''bil'''-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| '''bilpíka'''
| kuirita
|-
| '''bis'''-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| '''bismáka'''
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -'''wa''' #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| '''Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.''' #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| '''Mu telúba tin.''' #2
| Mi amas vin.
|-
| -'''ew'''-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| '''Íti telúbewa.'''
'''Paolu labúsewa.'''
'''Ótu laíśkewirka.'''
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -'''ikt'''-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| '''Paolo tedánjikta.'''
'''Jánu lamákiktirka.'''
'''Pránu laújdzikta.'''
'''Témo lamúsa nahéliktirka.'''
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:45:37Z

Tlustulimu: /* Sufiksaj */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| '''ko'''-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| '''ko-gèra-kváwo'''
|-
| '''sa'''-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| '''sa-gèra-kváwo'''
|-
| '''daw'''- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| '''daw-gèra-kváwo'''
|-
| '''me'''-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| '''me-gèra-kváwo'''
|-
| -'''intj'''-
| Lit.: -inti
| '''intja-gèra-kváwo'''
|-
| '''ve'''-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
| '''ve-gèra-kváwo'''
|-
| -'''etj'''-
| Rus.: -еть [itj]
| '''etja-gèra-kváwo'''
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ru'''-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| '''rumáka'''
| manĝanta
|-
| '''rul'''-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| '''rulgéja'''
| irinta
|-
| '''rus'''-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| '''ruslénta'''
| flugonta
|}

===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''bi'''-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| '''bidánja'''
| batata
|-
| '''bil'''-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| '''bilpíka'''
| kuirita
|-
| '''bis'''-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| '''bismáka'''
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -'''wa''' #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| '''Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.''' #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:44:53Z

Tlustulimu: /* Pasivaj / bíjari */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| '''ko'''-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| '''ko-gèra-kváwo'''
|-
| '''sa'''-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| '''sa-gèra-kváwo'''
|-
| '''daw'''- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| '''daw-gèra-kváwo'''
|-
| '''me'''-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| '''me-gèra-kváwo'''
|-
| -'''intj'''-
| Lit.: -inti
| '''intja-gèra-kváwo'''
|-
| '''ve'''-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
| '''ve-gèra-kváwo'''
|-
| -'''etj'''-
| Rus.: -еть [itj]
| '''etja-gèra-kváwo'''
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ru'''-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| '''rumáka'''
| manĝanta
|-
| '''rul'''-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| '''rulgéja'''
| irinta
|-
| '''rus'''-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| '''ruslénta'''
| flugonta
|}

===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''bi'''-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| '''bidánja'''
| batata
|-
| '''bil'''-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| '''bilpíka'''
| kuirita
|-
| '''bis'''-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| '''bismáka'''
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -wa #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni. #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:44:03Z

Tlustulimu: /* Aktivaj / rúwari */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| '''ko'''-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| '''ko-gèra-kváwo'''
|-
| '''sa'''-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| '''sa-gèra-kváwo'''
|-
| '''daw'''- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| '''daw-gèra-kváwo'''
|-
| '''me'''-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| '''me-gèra-kváwo'''
|-
| -'''intj'''-
| Lit.: -inti
| '''intja-gèra-kváwo'''
|-
| '''ve'''-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
| '''ve-gèra-kváwo'''
|-
| -'''etj'''-
| Rus.: -еть [itj]
| '''etja-gèra-kváwo'''
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| '''ru'''-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| '''rumáka'''
| manĝanta
|-
| '''rul'''-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| '''rulgéja'''
| irinta
|-
| '''rus'''-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| '''ruslénta'''
| flugonta
|}

===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| bi-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| bidánja
| batata
|-
| bil-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| bilpíka
|kuirita
|-
| bis-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| bismáka
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -wa #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni. #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:42:50Z

Tlustulimu: /* Agad-manieroj / gèra-kváwori */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| '''ko'''-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| '''ko-gèra-kváwo'''
|-
| '''sa'''-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| '''sa-gèra-kváwo'''
|-
| '''daw'''- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| '''daw-gèra-kváwo'''
|-
| '''me'''-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| '''me-gèra-kváwo'''
|-
| -'''intj'''-
| Lit.: -inti
| '''intja-gèra-kváwo'''
|-
| '''ve'''-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
| '''ve-gèra-kváwo'''
|-
| -'''etj'''-
| Rus.: -еть [itj]
| '''etja-gèra-kváwo'''
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| ru-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| rumáka
| manĝanta
|-
| rul-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| rulgéja
| irinta
|-
| rus-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| ruslénta
| flugonta
|}
===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| bi-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| bidánja
| batata
|-
| bil-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| bilpíka
|kuirita
|-
| bis-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| bismáka
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -wa #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni. #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:41:14Z

Tlustulimu: /* Aspektoj / ismátamori */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)'''tars''' #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| '''tars-ismátamo'''
|-
| -'''irk'''-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -'''aćk'''- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| '''aćka-ismátamo'''
|-
| '''tân''' #3
| Juk.: taan
| '''tân-ismátamo'''
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -'''uwan'''
| -ontas
| Het.: -wan
| '''uwan-ismátamo'''
|-
| -'''aj'''-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Paj tegérsaćka kwétapi.'''
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| '''tân mu tehádza'''
| mi estas batanta
|-
| '''tân paj tegérsa'''
| li/ŝi estas laboranta
|-
| '''Paj tedéta dár-uwan háge áwton.'''
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| ko-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| ko-gèra-kváwo
|-
| sa-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| sa-gèra-kváwo
|-
| daw- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| daw-gèra-kváwo
|-
| me-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| me-gèra-kváwo
|-
| -intj-
| Lit.: -inti
| intja-gèra-kváwo
|-
| ve-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
|ve-gèra-kváwo
|-
| -etj-
| Rus.: -еть [itj]
| etja-gèra-kváwo
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| ru-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| rumáka
| manĝanta
|-
| rul-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| rulgéja
| irinta
|-
| rus-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| ruslénta
| flugonta
|}
===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| bi-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| bidánja
| batata
|-
| bil-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| bilpíka
|kuirita
|-
| bis-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| bismáka
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -wa #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni. #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:38:38Z

Tlustulimu: /* Modoj / gváwturi */ formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| '''dàjka-gváwtu'''
|-
| '''go'''-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | '''go-gváwtu'''
|-
| -'''j'''
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| '''kow'''- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| '''kow-gváwtu'''
|-
| '''ma'''-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| '''ma-gváwtu'''
|-
| '''vu'''- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| '''vu-gváwtu'''
|-
| '''na'''- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| '''na-gváwtu'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| '''Émi tevóla naístua úpsaj légo.'''
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| '''Ému temóga napúira púmuku.'''
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| '''Íti lavóla nakáwpa mákason.'''
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| '''Mu sjegéja nakomáka.'''
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| '''Paj maw namáka jéksin.'''
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| '''Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.'''
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| '''(Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.'''
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)tars #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| tars-ismátamo
|-
| -irk-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -aćk- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| aćka-ismátamo
|-
| tân #3
| Juk.: taan
| tân-ismátamo
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -uwan
| -ontas
| Het.: -wan
| uwan-ismátamo
|-
| -aj-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| Paj tegérsaćka kwétapi.
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| tân mu tehádza
| mi estas batanta
|-
| tân paj tegérsa
| li/ŝi estas laboranta
|-
| Paj tedéta dár-uwan háge áwton.
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| ko-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| ko-gèra-kváwo
|-
| sa-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| sa-gèra-kváwo
|-
| daw- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| daw-gèra-kváwo
|-
| me-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| me-gèra-kváwo
|-
| -intj-
| Lit.: -inti
| intja-gèra-kváwo
|-
| ve-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
|ve-gèra-kváwo
|-
| -etj-
| Rus.: -еть [itj]
| etja-gèra-kváwo
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| ru-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| rumáka
| manĝanta
|-
| rul-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| rulgéja
| irinta
|-
| rus-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| ruslénta
| flugonta
|}
===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| bi-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| bidánja
| batata
|-
| bil-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| bilpíka
|kuirita
|-
| bis-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| bismáka
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -wa #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni. #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Verbo

2011-11-19T12:35:47Z

Tlustulimu: /* Tempoj / váktiri */ ŝablono, formatigo

La verboj apartenas al la plej kompleksaj vortoj en la Kitaka.
== Ĉiu-verbaj elementoj / kul-gèra-sónari élmori ==
=== Tempoj / váktiri ===
Ili funkcias kiel la ekvivalentoj en la Svahila, Ŝona, Kinjarvanda, Ksosa kaj aliaj lingvoj. La prefiksoj evoluis el la skemoj de kvar klasoj, montritaj ĉi tie per romiaj ciferoj en vostaj krampoj. La tria klaso ne havas posteulojn, ĉar ĝi estis la sola klaso havanta finaĵojn.

{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| '''nu'''- {IV}
| nun -as
| punktalo
| Ger.: nun, Lat.: nunc, Isl.: nú
| '''nu-vákti'''
|-
| '''te'''- (Var.: tė-, tej-, tėj-) {I}
| -as
| prezenco
| Fin.: tehdä & Hung.: tenni "fari"
| '''te-vákti'''
|-
| '''la'''- #1 {II+IV}
| -is
| preterito
| Rus.: -ла [la]; Mong.: -лаа [lâ]; Ĉi.: le
| '''la-vákti'''
|-
| '''sje'''- #2 {I+II}
| rowspan="3" | -os
| rowspan="3" | futuro
| Lit.: -siu, -si; Vj.: se
| '''sje-vákti'''
|-
| '''voj'''- #3
| {{Prakitaka|PraKit.: vol|teksto}}; k-u Rum.: voi "mi volas"
| '''voj-vákti'''
|-
| {{Literatura}} | '''mo'''- {IV}
| Ind.: mau "voli; deziri"
| '''mo-vákti'''
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''l''' kaj '''le''', uzataj jene:
Mu temáka'''l''' ískon. "Mi manĝis ion.";
Ému '''le''' vao lésuku. "Li eniĝis arbaron."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''l'''ístua "sidis"
|teksto2=#2: Regione ekzistas variaĵoj, nome -'''s''' kaj '''seu''', uzataj jene:
lo tekátima'''s''' máson "ili tranĉos viandon";
Ému '''séu''' temáka kéksun. "Li manĝos kekson."
En la suda meza Kitaka restis parte la uzo de la malnova Kitaka, kiel ekz. te'''sj'''ístua "sidos"
|teksto3=#3: Do ĝi estiĝis per tiel nomata [[gramatikigo]] el memstara radiko.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Por esprimi tiel nomatajn kunmetatajn tempojn simple kombinu unu el la supra tabelo kun konvena sufikso el la aspektoj. Tio eblas ĉe aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Modoj / gváwturi ===
{{Rimarko
|teksto=RIM: variaĵoj estas menciitaj nur en la vortareto
}}
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| - #1
| -
| indikativo
| -
| dàjka-gváwtu
|-
| go-
| rowspan="2" | -u
| rowspan="2" | volo; ordono
| Angl.: go "iri; iru!"
| rowspan="2" | go-gváwtu
|-
| -j
| Rus.: -й, -ь [j]
|-
| kow- #2
| bonvolu …
| peto
| Jap.: kou 'bitten' (Lao.: khɵɵ)
| kow-gváwtu
|-
| ma-
| ne -u
| malpermeso
| Sans.: ma, Pli.: mâ, Cig.: ma, Pŝt.: má, Toĥ.B: má & Ar.: mâ
& Udi./Lak./Ĉeĉ./Bcb./Ing.: ma & Kiĉ.: ma-
| ma-gváwtu
|-
| vu- #3
| -us
| eblo
| Angl.: would [ŭud] & Ger.: würde [v-]
& Pŝt.: wú- [ŭu-]
| vu-gváwtu
|-
| na- #4
| -i
| infinitivo
| Gr.: να [na] "ke; por ke; por -i"
| na-gváwtu
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Similas funkcie al la Vj. xin.
|teksto3=#3: Kun temp-indika prefikso ĝi funkcias kiel kondicionalo, sen temp-indiko ĝi similas al potencialo. La distingo okazas laŭ la Turka lingvo.
|teksto4=#4: Pozicie antaŭ la radiko funkcias kiel la prefikso ku- en Svahila kaj Ŝona, ko- en Lingala, ku-/gu- en la Kinjarvanda kaj uku-/ukw-/uk- en la Ksosa (Bantuaj lingvoj), escepte ke ĝi neniam aperas ekster la infinitivo.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Pliaj okazas per sufiksoj laŭ la modal-verba skemo.
}}
==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| Émi tevóla naístua úpsaj légo.
| Ŝi volas sidi sur lito.
|-
| Ému temóga napúira púmuku.
| Li ŝatas grimpi sur arbon.
|-
| Íti lavóla nakáwpa mákason.
| Itino volis aĉeti manĝaĵon.
|-
| Mu sjegéja nakomáka.
| Mi iros ekmanĝi.
|-
| Paj maw namáka jéksin.
| Li (ŝi aŭ ĝi) volas manĝi glaciaĵon.
|-
| Ípe mu vu-héma púlin, mu vu-káwpa házun.
| Se mi havus monon, mi aĉetus domon.
|-
| (Ípe) Tómu sje-vu-gáma, ému go-síma mun.
| Se Tomo estus venonta, li telefonu al mi.
|}

==== Kompleksaj infinitivoj ====

Kompleksaj infinitivoj estas malofte uzataj, sed ili ebligas traduki ekzemple finnajn esprimojn, kiel ''puhuessani'' "dum mi parolas" kaj ''puhumatta'' "ne parolante".

{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde natókapi
| rowspan="2" | mia paroli-LOK
| natókapime
| paroli-LOK-mi
| finna skemo
|-
| natókamepi
| paroli-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

Por simile povi trakti "puhumatta" mankas aparta kazofinaĵo. Por tio taŭgas la finaĵo -tlena, kiu adjektivigus la tuton.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka
! Strukturo
|-
| puhumatta
| paroli-sen
| sen paroli
| natókatlèna
| paroli-sen-a
|}

Anstataŭ infinitivo ankaŭ uzeblas kazoformoj de la verba substantivo je -eni.
{| class="prettytable"
! Finna vorto
! Strukturo
! Senco
! Kitaka (norme)
! Strukturo
! Kitaka (Tokame)
! Strukturo
! Skemo
|-
| rowspan="2" | puhuessani
| rowspan="2" | paroli-LOK-mi
| rowspan="2" | dum mi parolas
| rowspan="2" | múde tókenipi
| rowspan="2" | mia parolado-LOK
| tókenipime
| parolado-LOK-mi
| finna skemo
|-
| tókenimepi
| parolado-mi-LOK
| hungara kaj tjurka skemo
|}

{{rimarko
|teksto=En la suprakitaka dialektaro alternative uzeblas konvenaj [[konverboj]].
}}

=== Aspektoj / ismátamori ===
{| class="prettytable"
! Nomo
! Morfemo
! Senco
! Etimo
! Kit. nomo
|-
| rowspan="2" | imperfekto
| (-)tars #1
| -intas
| Irl.: tar èis
| tars-ismátamo
|-
| -irk-
| estinte
| Keĉ.: -rqa (-ra)
|
|-
| rowspan="2" | progresivo
| -aćk- #2
| rowspan="2" | -antas
| Keĉ.: -chka (k-u Ajm.: -s-ka)
| aćka-ismátamo
|-
| tân #3
| Juk.: taan
| tân-ismátamo
|-
| rowspan="2" | prospektivo
| -uwan
| -ontas
| Het.: -wan
| uwan-ismátamo
|-
| -aj-
| estonte
| Uzb.: -a-,-j-
|
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ŝanceliĝas inter antaŭverba partikulo kaj sufikso.
|teksto2=#2: Estas anstataŭata en okcidentaj dialektoj per tân, kiu tiam sufiksiĝas. Variaĵo: -ask-.
|teksto3=#3: Malaperas en orientaj dialektoj, ĉar ĝi havas sinonimon -aćk-. En okcidentaj ĝi enverbiĝas.
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Vi povas uzi unu el la supra tabelo kune kun iu el la tempoj por esprimi kunmetatajn tempojn. Krome la ĉitieaj sufiksoj uzeblas en aktivaj kaj pasivaj verboj! La sekvojn vidu jene!
}}

Suda-dialekte okazas reguliĝo tiel ke krom (-)tân (ĝi malaperas tie) ĉiuj aplikatas kiel sufiksoj laŭ la maniero de la sufikso -aćk-. Do -uwan sen helpo-verbo!.

{{Rimarko
|teksto=RIM: En malmultaj dialektoj la ĉi-supra skemo mankas kaj anstataŭe funkcias la helpo-verbo 'na-ésa' kun la koncerna participo aktiva por esprimi aspekton.
}}

==== Ekzemploj / Líziri ====
{| class="prettytable"
| Paj tegérsaćka kwétapi.
| Li/ŝi estas laboranta hejme.
|-
| tân mu tehádza
| mi estas batanta
|-
| tân paj tegérsa
| li/ŝi estas laboranta
|-
| Paj tedéta dár-uwan háge áwton.
| Li estas donaconta al ŝi aŭton.
|}

=== Agad-manieroj / gèra-kváwori ===
{| class="prettytable"
! Afikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
!Kit. nomo
|-
| ko-
| ek-
| ingresivo
| Fr.: commencer [komenser]
| ko-gèra-kváwo
|-
| sa-
| malek- (fino)
| egresivo
| Sans.: samstha- "fini"
| sa-gèra-kváwo
|-
| daw- (<daú-)
| -ad- (dauro)
| durativo
| Ger.: dauern
| daw-gèra-kváwo
|-
| me-
| rowspan="2" | -ig-
| rowspan="2" | kaŭzativo
| Angl.: make [mejk] "fari; igi"
| me-gèra-kváwo
|-
| -intj-
| Lit.: -inti
| intja-gèra-kváwo
|-
| ve-
| rowspan="2" | -iĝ-
| rowspan="2" | fientivo
| Ger.: werden [v-] "iĝi; -os"
|ve-gèra-kváwo
|-
| -etj-
| Rus.: -еть [itj]
| etja-gèra-kváwo
|}

=== Participoj / wóćkuri ===
==== Prefiksaj ====
===== Aktivaj / rúwari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar tio estus paradoksa.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| ru-
| -ant-
| Keĉ.: ruway [-aj] "fari"
| rumáka
| manĝanta
|-
| rul-
| -int-
| id. + -l (<-la-) RIM: v-u ĉe tempoj
| rulgéja
| irinta
|-
| rus-
| -ont-
| id. + -s (<-sje-)
| ruslénta
| flugonta
|}
===== Pasivaj / bíjari =====
Ili mankas ĉe pasivaj verboj kun la sufiksoj -ew- aŭ -ikt-, ĉar ne necesas duobla kodigo.
{| class="prettytable"
! Prefikso
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| bi-
| -at-
| Angl.: be [bi] #1 & Vj.: bị "suferi",<pasivo>
| bidánja
| batata
|-
| bil-
| -it-
| id. + -l (<-la-) #2
| bilpíka
|kuirita
|-
| bis-
| -ot-
| id. + -s (<-sje-)
| bismáka
| manĝota
|}
{{Komento
|teksto1=#1: En: be called "esti vokata"
|teksto2=#2: K-u Rus.: был [byl] "estis", Aktk.: -b´il- "PASS/PF"
}}

==== Sufiksaj ====
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Modelo
|-
| -wa #1
| kiu, kio
| Gua.: -va
| Pólkin tedánsawa bárnu temiéta tik ómpe dánseni. #2
| Knabo, kiu dancas polkon, pensas nur pri dancado.
| Tlng.: -bogh
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi iom ŝanĝiĝis pro: '''va''' "kaj".
|teksto2=#2: Ĉi tie ankaŭ eblas prefiksa participo: '''Pólkin bidánsa bárnu temiéta tik ómpe dánseni.'''
}}

=== Genroj verbaj / kíniri gèra-sónari ===
Pasivigan sufikson konas kelkaj lingvoj, nome bantuaj, japana, mongola, tjurkaj.
{| class="prettytable"
! Sufikso
! Senco
! Funkcio
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
|-
| - #1
| -ant-, -int-, -ont- (aktivo)
| aktivo
| -
| Mu telúba tin. #2
| Mi amas vin.
|-
| -ew-
| rowspan="2" | -at-, -it-, -ot- (pasivo);
(N) -ajt-
| rowspan="2" | pasivo
| Knjr.: -w-, Sva.: -w- #3
| Íti telúbewa.
Paolu labúsewa.
Ótu laíśkewirka.
| Itino estas amata.
Paŭlo estis kisata.
Oto estis serĉita.
|-
| -ikt-
| Mong.: -гд- [-gd-] #4
| Paolo tedánjikta.
Jánu lamákiktirka.
Pránu laújdzikta.
Témo lamúsa
nahéliktirka.
| Paŭlo estas batata.
Jano estis vidita.
Franco estis vidata.
Tio devis esti dirita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Tio estas tiel nomata nulmorfemo. (Laŭ germana Nullmorphem, en: Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, paĝo 165)
|teksto2=#2: Tiel nur diru viro al virino.
|teksto3=#3: Variaĵoj: (-liw-, -(l)ew-, -iw-).
|teksto4=#4: Variaĵoj: -д- [-d-], -т- [-t-])
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Ĉi tiuj sufiksoj mankas en la sudaj Dzitak-najbaraj dialektoj kaj la Dzitaka. La Dźiga havas nur la unuan pasivigan sufikson, nome -ew-. Kompare al la turka la pasivaj sufiksoj ne povas esprimi refleksivon! La sekvojn vidu jene!
}}

=== Konverboj / sam-gèra-sónori ===
Tio estas trajto, kiu ekzistas nur en parto de la Kitakaj dialektoj kaj en parto de la Gvodekaj lingvoj. Ĉiuj aliaj ne konas tion. Detalojn vi legu en [[konverboj|aparta ĉapitro]].

=== Evidenteco / njátamo ===
{| class="prettytable"
! Kitaka
! Senco
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Kit. nomo
|-
| pon
| "vidite"
| Kor.: pon #1
|
|
| pon-njátamo
|-
| -vis-
| "certe, sendube"
| Pld.: wiß; Sam.: viṣsa
| Mu mogámvisa.
| Certe mi venos.
| vis-njátamo
|-
| -wen-
| "laŭdire, onidire"
| Mnm.: -wen (en: pi'wen)
| Ísu laćórwena púlin.
| Laŭdire li ŝtelis monon.
| wen-njátamo
|}
{{Komento
|teksto1=#1: De la verbo '''po.da''' "vidi".
}}
 
{{Rimarko
|teksto=RIM: Kelkaj dialektoj reguligas ties uzadon per tio, ke ĉiuj estu uzataj sufikse.
}}

== Sekvoj de la afiksoj / sójori gubándurini ==
{| class="prettytable"
!
! ekzemploj / líziri
! sekvoj / sójori
! tradukoj / tôlkiri
! sekvoj / sójori
|-
| 1.
| la-'''és'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est'''-iĝ-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 2.
| la-ve-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 3.
| la-'''wépt'''-ew-a #1
| rowspan="2" | T√G
| est-is '''uz'''-it-a(j)
| rowspan="2" | √hT √ĉP
|-
| 4.
| te-'''śitéms'''-ew-a #1
| est-as '''koncern'''-at-a(j)
|-
| 5.
| vu-'''rój'''-a
| M√
| '''pret'''-us
| √M
|-
| 6.
| te-'''rój'''-etj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''pret'''-iĝ-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 7.
| te-ve-'''rój'''-a
| Ta√
|-
| 8.
| la-'''és'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''est''''-ig-is
| rowspan="2" | √aT
|-
| 9.
| la-me-'''és'''-a
| Ta√
|-
| 10.
| te-'''anátv'''-intj-a
| T√a
| rowspan="2" | '''malebl'''-ig-as
| rowspan="2" | √aT
|-
| 11.
| te-me-'''anátv'''-a
| Ta√
|-
| 12.
| la-daw-'''mák'''-a
| Ta√
| '''manĝ'''-ad-is
| √aT
|-
| 13.
| go-'''mák'''-a
| M√
| rowspan="2" | '''manĝ'''-u
| rowspan="2" | √M
|-
| 14.
| '''mák'''-a-j
| vM
|-
| 15.
| Mu sje-'''géj'''-a na-ko-'''mák'''-a.
| S T√ Ma√
| Mi '''ir'''-os ek-'''manĝ'''-i.
| S √T a√M
|-
| 16.
| Ému te-'''gérs'''-aćka.
| S T√A
| Li est-as '''labor'''-ant-a.
| S √T √p
|-
| 17.
| Kow-'''anháp'''-a tla dvárin!
| M√ α O
| Bonvol-u '''ferm'''-i la pordon!
| √hM √ĉM α O
|-
| 18.
| Rul'''mák'''aw kéksun émi la'''mák'''a káwkun.
| p√ O2 S T√ O1.
| '''Manĝ'''inte kekson ŝi '''manĝ'''is kukon.
| √p O2 S √T O1.
|-
| 19.
| Újtu te'''mák'''a káwkun ru'''pít'''aw téon.
| S T√ O1 p√ O2.
| Ujtuo '''manĝ'''as kukon '''trink'''ante teon.
| S √T O1 √p O2.
|-
| 20.
| '''Ístu'''-a-ź ému la-'''mák'''-a kéksun.
| √K S T√ O.
| '''Sid'''ante li '''manĝ'''is kekson.
| √p S √T O.
|-
| 21.
| '''Mák'''-a-jed Íti la-'''géj'''-a gérsajkoku.
| √K S T√ O
| '''Manĝ'''-inte Itino '''ir'''is al laborejo.
| √p S √T O.
|-
| 22.
| Mu lavu'''és'''kepa énsaj múa házu.
| S TM√M π O.
| Mi povintus '''est'''i en mia domo.
| S √hpM √c π O.
|-
| 23.
| Vópi ru-'''gérs'''a rúnu teTúrka.
| O p√ S T√.
| Ĉe ni '''labor'''anta viro Turkas.
Viro, kiu '''labor'''as ĉe ni, estas Turko.
| π O √p S √T.
|-
| 24.
| Púlin vu-'''héma'''-mjon mu vu-'''káwp'''a házun.
|O1 M√K S M√ O2.
| Se mi '''hav'''us monon, mi '''aĉet'''us domon.
| k S √M O1, S √M O2.
|-
| 25.
| tu sje-'''mát'''-ew-a #2
| S T√G
| vi estos vidata
| rowspan="6" | S √hT √ĉ (O)
|-
| 26.
| mu te'''és'''irka.
| rowspan="3" | S T√t (O)
| mi estas '''est'''inta
|-
| 27.
| ti sje'''káwp'''irka
| vi estos '''aĉet'''inta
|-
| 28.
|Óbu te'''káwp'''aja káwkun.
| Obuo estas '''aĉet'''onta kukon.
|-
| 29.
| Ótu la'''íśk'''ewirka.
| rowspan="2" | S T√Gt
| Oto estis '''serĉ'''ita.
|-
| 30.
| Jánu la'''mát'''iktirka.
| Jano estis '''vid'''ita.
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Nur unu parenca lingvo ne konas tian formon, nome la [[Dzitaka lingvo|Dzitaka]].
|teksto2=#2: K-u ankaŭ Turk.: gör-ul-ecek-sin "mat-ew-sje-tu", Ger.: du wir-st ge-seh-en werden "tu ew-tu ew-mat-ew sje"
}}
=== Mallongigoj ===
{| class="prettytable"
| a
| agad-maniero
| α
| artikolo
|-
| A
| aspekto
| O
| objekto
|-
| ĉ
| ĉefa
| π
| prepozicio
|-
| G
| genro verba
| S
| subjekto
|-
| h
| helpa
| k
| konjunkcio
|-
| K
| konverba sufikso
|
|
|-
| M
| modo
|
|
|-
| p
| participo aktiva
|
|
|-
| P
| participo pasiva
|
|
|-
| T
| tempo (baza)
|
|
|-
| t
| tempo (distanca)
|
|
|-
| √
| radiko (kun vortfaraj afiksoj)
|
|
|}
[[Kategorio:Verbo|!]]

Ŝablono:Prakitaka

2011-11-19T12:29:55Z

Tlustulimu: Nova paĝo kun '{{#switch:{{{2}}} |teksto={{{1}}} |ĉelo={{!}} style="background-color:#d9d9d9;" {{!}} {{{1}}} |#default= style="background-color:#d9d…'

{{#switch:{{{2}}}
|teksto={{{1}}}
|ĉelo={{!}} style="background-color:#d9d9d9;" {{!}} {{{1}}}
|#default= style="background-color:#d9d9d9;" {{!}} {{{1}}}
}}<noinclude>{{dok}}
</noinclude>

Kopulo

2011-11-19T12:18:58Z

Tlustulimu: formatigo

La [[Kitaka lingvo]] ne havas tiom da kopuloj kiel kelkaj lingvoj, ekz. en okcidenta afriko. Sed ĝi distingas jene.
{| class="prettytable"
! Kitake
! Esperanto
! Etimo
! Ekzemplo
! Senco
! Komento
|-
| '''naésa'''
| esti
| Lat.: esse, Id.: esar, esir, esor
| '''Mu teésa tlústa.'''
| Mi estas dika.
| Stato, eco
|-
| '''nadzája'''
| troviĝi
| Ĉi.: zài
| '''Ému ladzája Móskipi.'''
| Li troviĝis en Moskvo.
| Loko
|-
| '''nasíha'''
| esti iom
| Fnts.: si #1
| '''Énsaj tla kóślu tesíha dik dárziri.'''
| En la korbo estas dek piroj.
| Mezuro, kvanto
|-
| '''nanjéha''' #2
| esti (prof., nac.)
| Fnts.: nye #1
| '''Paolo tenjéha púmerjo.'''
| Paŭlo estas arbisto.
| Idento (nacio, profesio ktp.)
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Krome Fantse-lingvo havas '''wɔ''' 'wo sein', '''yɛ''' 'wie sein', '''tse''' 'wo sein, sich befinden (zeitweilig)', '''dzi''' 'in bestimmten Zustand sein' [Laŭ 'Akten des 2. Essener Kolloqiums über "Kreolsprachen und Sprachkontakte"', paĝo 33]
|teksto2=#2: Sence similas al la uzo de la [[Pola lingvo|Pola]] [[verbo]] '''być''' "esti" kun la tiea [[instrumentalo]], se temas pri nacieco, profesio k.s.
}}

[[Kategorio:Verbo]]

Pronomo

2011-11-14T17:54:24Z

Tlustulimu: /* Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori */ formatigo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| class="prettytable"
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| class="prettytable"
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo ankaŭ estas uzata la genitivo je -'''ni'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la [[Dzitaka]] kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!
|teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")
|teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'
|teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"
|teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.
|teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.
|teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.
}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| class="prettytable"
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| class="prettytable"
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| class="prettytable"
! [[sum-]]
! "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

Pronomo

2011-11-14T17:53:46Z

Tlustulimu: /* Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori */ formatigo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| class="prettytable"
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| class="prettytable"
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo ankaŭ estas uzata la genitivo je -'''ni'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la [[Dzitaka]] kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!
|teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")
|teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'
|teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"
|teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.
|teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.
|teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.
}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| class="prettytable"
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| class="prettytable"
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

Pronomo

2011-11-14T17:52:56Z

Tlustulimu: /* Per adjektiva finaĵo */ formatigo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| class="prettytable"
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| class="prettytable"
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo ankaŭ estas uzata la genitivo je -'''ni'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento
|teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la [[Dzitaka]] kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!
|teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")
|teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'
|teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"
|teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.
|teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.
|teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.
}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| class="prettytable"
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| {{prettytable}}
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

Pronomo

2011-11-14T17:50:37Z

Tlustulimu: /* Pliaj pronomoj */ formatigo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| class="prettytable"
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| class="prettytable"
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo ankaŭ estas uzata la genitivo je -'''ni'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| {{prettytable}}
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| {{prettytable}}
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

Pronomo

2011-11-14T17:50:08Z

Tlustulimu: /* Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori */ formatigo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| class="prettytable"
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| {{prettytable}}
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo ankaŭ estas uzata la genitivo je -'''ni'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| {{prettytable}}
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| {{prettytable}}
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

Pronomo

2011-11-14T17:49:33Z

Tlustulimu: /* Per kazoj */ korekto, formatigo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| {{prettytable}}
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| {{prettytable}}
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo ankaŭ estas uzata la genitivo je -'''ni'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| class="prettytable"
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| {{prettytable}}
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| {{prettytable}}
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj

2011-11-14T17:47:37Z

Tlustulimu: /* Alieneblaj */ formatigo

Ĉi tiu distingo ekzistas laŭ la Samoa kaj Fiĝia lingvoj, kvankam ĝi iom alie funkcias. Multaj dialektoj ne tiel strikte aplikas la distingon, tiel ke eblas aŭdi ekzemple '''múde bápu''' "mia patro".

== Alieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni povas vendi, do posedi.
* Konstruaĵoj, mebloj
* Manĝaĵoj, trinkaĵoj
* Vestaĵoj
* Hejmbestoj
* Ludiloj, laboriloj
* Artaj verkoj, libroj, muzikinstrumentoj
* Patentoj

{| class="prettytable"
|+ Alieneblaj
|-
! Finaĵo
! Pronoma ekzemplo
! Finaĵo
! Substantiva ekzemplo
! Komento
|-
| -de
| '''múde házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -de
| '''Páwlude házu''' "domo de Paŭlo"
| rowspan="3" | Se oni posedas ion.
|-
| rowspan="2" | -a
| '''énsaj múa házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Páwlude házu''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| '''múal házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Páwlude házul énvosaj''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| rowspan="3" | -ni
| '''múni házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -ni
| '''Ítini házu''' "domo de Itino"
| rowspan="3" | Se oni havas ion, sen posedi ĝin.
|-
| '''énsaj múni házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Ítini házu''' "en la domo de Itino"
|-
| '''múni házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Ítini házul énvosaj''' "en la domo de Itino"
|}

== Inalieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni ne povas vendi, do nur havi.
* Parencoj, amikoj
* Korpopartoj
* Dioj
* Sovaĝaj bestoj
* Pejzaĝo
* Planedoj, lunoj, suno, steloj kaj aliaj kosmaj objektoj
* Fantazio, kapabloj, karakteraj trajtoj,
* Ĉielo
* Ĉiesaĵoj

{| class="prettytable"
|+ Inalieneblaj
|-
! Finaĵo
! Pronoma ekzemplo
! Substantiva ekzemplo
! Komentoj
|-
| rowspan="3" | -ni
| '''múni nâni''' "mia onklino"
| '''Páwluni nâni''' "onklino de Paŭlo"
| rowspan="5" | Se oni havas ion, sed ne eblas posedi tion.
|-
| '''béjsaj múni nâni''' "ĉe mia onklino"
| '''béjsaj Páwluni nâni''' "ĉe la onklino de Paŭlo"
|-
| '''múni bápul béde ''' "ĉe mia patro"
| '''Ítini mámil béde''' "ĉe la patrino de Itino"
|-
| rowspan="2" | -a
| '''béjsaj múa nóni''' "ĉe mia avino"
|
|-
| '''émiapi bélipi '''"en ŝia ventro"
|
|}

== Ŝanĝiĝemaj objektoj ==
* Krudmaterialoj
* Ideoj

La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj

2011-11-14T17:46:36Z

Tlustulimu: /* Inalieneblaj */ korekto, formatigo

Ĉi tiu distingo ekzistas laŭ la Samoa kaj Fiĝia lingvoj, kvankam ĝi iom alie funkcias. Multaj dialektoj ne tiel strikte aplikas la distingon, tiel ke eblas aŭdi ekzemple '''múde bápu''' "mia patro".

== Alieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni povas vendi, do posedi.
* Konstruaĵoj, mebloj
* Manĝaĵoj, trinkaĵoj
* Vestaĵoj
* Hejmbestoj
* Ludiloj, laboriloj
* Artaj verkoj, libroj, muzikinstrumentoj
* Patentoj

{| class="prettytable"
|+ Alieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Finaĵo
| Substantiva ekzemplo
| Komento
|-
| -de
| '''múde házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -de
| '''Páwlude házu''' "domo de Paŭlo"
| rowspan="3" | Se oni posedas ion.
|-
| rowspan="2" | -a
| '''énsaj múa házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Páwlude házu''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| '''múal házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Páwlude házul énvosaj''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| rowspan="3" | -ni
| '''múni házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -ni
| '''Ítini házu''' "domo de Itino"
| rowspan="3" | Se oni havas ion, sen posedi ĝin.
|-
| '''énsaj múni házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Ítini házu''' "en la domo de Itino"
|-
| '''múni házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Ítini házul énvosaj''' "en la domo de Itino"
|}

== Inalieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni ne povas vendi, do nur havi.
* Parencoj, amikoj
* Korpopartoj
* Dioj
* Sovaĝaj bestoj
* Pejzaĝo
* Planedoj, lunoj, suno, steloj kaj aliaj kosmaj objektoj
* Fantazio, kapabloj, karakteraj trajtoj,
* Ĉielo
* Ĉiesaĵoj

{| class="prettytable"
|+ Inalieneblaj
|-
! Finaĵo
! Pronoma ekzemplo
! Substantiva ekzemplo
! Komentoj
|-
| rowspan="3" | -ni
| '''múni nâni''' "mia onklino"
| '''Páwluni nâni''' "onklino de Paŭlo"
| rowspan="5" | Se oni havas ion, sed ne eblas posedi tion.
|-
| '''béjsaj múni nâni''' "ĉe mia onklino"
| '''béjsaj Páwluni nâni''' "ĉe la onklino de Paŭlo"
|-
| '''múni bápul béde ''' "ĉe mia patro"
| '''Ítini mámil béde''' "ĉe la patrino de Itino"
|-
| rowspan="2" | -a
| '''béjsaj múa nóni''' "ĉe mia avino"
|
|-
| '''émiapi bélipi '''"en ŝia ventro"
|
|}

== Ŝanĝiĝemaj objektoj ==
* Krudmaterialoj
* Ideoj

La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj

2011-11-10T21:06:10Z

Tlustulimu: /* Inalieneblaj */ formatigo

Ĉi tiu distingo ekzistas laŭ la Samoa kaj Fiĝia lingvoj, kvankam ĝi iom alie funkcias. Multaj dialektoj ne tiel strikte aplikas la distingon, tiel ke eblas aŭdi ekzemple '''múde bápu''' "mia patro".

== Alieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni povas vendi, do posedi.
* Konstruaĵoj, mebloj
* Manĝaĵoj, trinkaĵoj
* Vestaĵoj
* Hejmbestoj
* Ludiloj, laboriloj
* Artaj verkoj, libroj, muzikinstrumentoj
* Patentoj

{| class="prettytable"
|+ Alieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Finaĵo
| Substantiva ekzemplo
| Komento
|-
| -de
| '''múde házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -de
| '''Páwlude házu''' "domo de Paŭlo"
| rowspan="3" | Se oni posedas ion.
|-
| rowspan="2" | -a
| '''énsaj múa házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Páwlude házu''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| '''múal házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Páwlude házul énvosaj''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| rowspan="3" | -ni
| '''múni házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -ni
| '''Ítini házu''' "domo de Itino"
| rowspan="3" | Se oni havas ion, sen posedi ĝin.
|-
| '''énsaj múni házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Ítini házu''' "en la domo de Itino"
|-
| '''múni házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Ítini házul énvosaj''' "en la domo de Itino"
|}

== Inalieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni ne povas vendi, do nur havi.
* Parencoj, amikoj
* Korpopartoj
* Dioj
* Sovaĝaj bestoj
* Pejzaĝo
* Planedoj, lunoj, suno, steloj kaj aliaj kosmaj objektoj
* Fantazio, kapabloj, karakteraj trajtoj,
* Ĉielo
* Ĉiesaĵoj

{| class="prettytable"
|+ Inalieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Substantiva ekzemplo
| Komentoj
|-
| rowspan="3" | -saj
| '''músaj nâni''' "mia onklino"
| '''Páwlusaj nâni''' "onklino de Paŭlo"
| rowspan="5" | Se oni havas ion, sed ne eblas posedi tion.
|-
| '''béjsaj músaj nâni''' "ĉe mia onklino"
| '''béjsaj Páwlusaj nâni''' "ĉe la onklino de Paŭlo"
|-
| '''músaj bápul béde ''' "ĉe mia patro"
| '''Ítisaj mámil béde''' "ĉe la patrino de Itino"
|-
| rowspan="2" | -a
| '''béjsaj múa nóni''' "ĉe mia avino"
|
|-
| '''émiapi bélipi '''"en ŝia ventro"
|
|}

== Ŝanĝiĝemaj objektoj ==
* Krudmaterialoj
* Ideoj

La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj

2011-11-10T21:05:27Z

Tlustulimu: /* Alieneblaj */ formatigo

Ĉi tiu distingo ekzistas laŭ la Samoa kaj Fiĝia lingvoj, kvankam ĝi iom alie funkcias. Multaj dialektoj ne tiel strikte aplikas la distingon, tiel ke eblas aŭdi ekzemple '''múde bápu''' "mia patro".

== Alieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni povas vendi, do posedi.
* Konstruaĵoj, mebloj
* Manĝaĵoj, trinkaĵoj
* Vestaĵoj
* Hejmbestoj
* Ludiloj, laboriloj
* Artaj verkoj, libroj, muzikinstrumentoj
* Patentoj

{| class="prettytable"
|+ Alieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Finaĵo
| Substantiva ekzemplo
| Komento
|-
| -de
| '''múde házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -de
| '''Páwlude házu''' "domo de Paŭlo"
| rowspan="3" | Se oni posedas ion.
|-
| rowspan="2" | -a
| '''énsaj múa házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Páwlude házu''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| '''múal házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Páwlude házul énvosaj''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| rowspan="3" | -ni
| '''múni házu''' "mia domo"
| rowspan="3" | -ni
| '''Ítini házu''' "domo de Itino"
| rowspan="3" | Se oni havas ion, sen posedi ĝin.
|-
| '''énsaj múni házu''' "en mia domo"
| '''énsaj Ítini házu''' "en la domo de Itino"
|-
| '''múni házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Ítini házul énvosaj''' "en la domo de Itino"
|}

== Inalieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni ne povas vendi, do nur havi.
* Parencoj, amikoj
* Korpopartoj
* Dioj
* Sovaĝaj bestoj
* Pejzaĝo
* Planedoj, lunoj, suno, steloj kaj aliaj kosmaj objektoj
* Fantazio, kapabloj, karakteraj trajtoj,
* Ĉielo
* Ĉiesaĵoj

{| class="prettytable"
|+ Inalieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Substantiva ekzemplo
| Komentoj
|-
| rowspan="3" | -saj
| músaj nâni "mia onklino"
| '''Páwlusaj nâni''' "onklino de Paŭlo"
| rowspan="5" | Se oni havas ion, sed ne eblas posedi tion.
|-
| béjsaj músaj nâni "ĉe mia onklino"
| '''béjsaj Páwlusaj nâni''' "ĉe la onklino de Paŭlo"
|-
| '''músaj bápul béde ''' "ĉe mia patro"
| '''Ítisaj mámil béde''' "ĉe la patrino de Itino"
|-
| rowspan="2" | -a
| béjsaj múa nóni "ĉe mia avino"
|
|-
| '''émiapi bélipi '''"en ŝia ventro"
|
|}

== Ŝanĝiĝemaj objektoj ==
* Krudmaterialoj
* Ideoj

La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj

2011-11-10T21:04:06Z

Tlustulimu: Nova paĝo kun 'Ĉi tiu distingo ekzistas laŭ la Samoa kaj Fiĝia lingvoj, kvankam ĝi iom alie funkcias. Multaj dialektoj ne tiel strikte aplikas la distingon, tiel ke eblas aŭdi ekzemple '''mú…'

Ĉi tiu distingo ekzistas laŭ la Samoa kaj Fiĝia lingvoj, kvankam ĝi iom alie funkcias. Multaj dialektoj ne tiel strikte aplikas la distingon, tiel ke eblas aŭdi ekzemple '''múde bápu''' "mia patro".

== Alieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni povas vendi, do posedi.
* Konstruaĵoj, mebloj
* Manĝaĵoj, trinkaĵoj
* Vestaĵoj
* Hejmbestoj
* Ludiloj, laboriloj
* Artaj verkoj, libroj, muzikinstrumentoj
* Patentoj

{| class="prettytable"
|+ Alieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Finaĵo
| Substantiva ekzemplo
| Komento
|-
| -de
| múde házu "mia domo"
| rowspan="3" | -de
| '''Páwlude házu''' "domo de Paŭlo"
| rowspan="3" | Se oni posedas ion.
|-
| rowspan="2" | -a
| énsaj múa házu "en mia domo"
| '''énsaj Páwlude házu''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| '''múal házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Páwlude házul énvosaj''' "en la domo de Paŭlo"
|-
| rowspan="3" | -ni
| múni házu "mia domo"
| rowspan="3" | -ni
| '''Ítini házu''' "domo de Itino"
| rowspan="3" | Se oni havas ion, sen posedi ĝin.
|-
| énsaj múni házu "en mia domo"
| '''énsaj Ítini házu''' "en la domo de Itino"
|-
| '''múni házul énvosaj''' "en mia domo"
| '''Ítini házul énvosaj''' "en la domo de Itino"
|}

== Inalieneblaj ==

Al ĉi tiu kategorio apartenas ĉio, kion oni ne povas vendi, do nur havi.
* Parencoj, amikoj
* Korpopartoj
* Dioj
* Sovaĝaj bestoj
* Pejzaĝo
* Planedoj, lunoj, suno, steloj kaj aliaj kosmaj objektoj
* Fantazio, kapabloj, karakteraj trajtoj,
* Ĉielo
* Ĉiesaĵoj

{| class="prettytable"
|+ Inalieneblaj
|-
| Finaĵo
| Pronoma ekzemplo
| Substantiva ekzemplo
| Komentoj
|-
| rowspan="3" | -saj
| músaj nâni "mia onklino"
| '''Páwlusaj nâni''' "onklino de Paŭlo"
| rowspan="5" | Se oni havas ion, sed ne eblas posedi tion.
|-
| béjsaj músaj nâni "ĉe mia onklino"
| '''béjsaj Páwlusaj nâni''' "ĉe la onklino de Paŭlo"
|-
| '''músaj bápul béde ''' "ĉe mia patro"
| '''Ítisaj mámil béde''' "ĉe la patrino de Itino"
|-
| rowspan="2" | -a
| béjsaj múa nóni "ĉe mia avino"
|
|-
| '''émiapi bélipi '''"en ŝia ventro"
|
|}

== Ŝanĝiĝemaj objektoj ==
* Krudmaterialoj
* Ideoj

Postpozitivo

2011-11-10T20:46:00Z

Tlustulimu: Redirektante al Kazo

#REDIRECT [[Kazo]]

Pronomo

2011-11-10T20:45:38Z

Tlustulimu: /* Per adjektiva finaĵo */ interna ligilo

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| {{prettytable}}
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| {{prettytable}}
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo estas uzata la unua lokativo je -'''saj'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Pri pliaj detaletoj vidu jene.]]
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| {{prettytable}}
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama [[kazo]] kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa [[postpozitivo]]
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| {{prettytable}}
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

Pronomo

2011-11-10T20:42:43Z

Tlustulimu: /* Per posesiva kazo */ korekto, aldono

== Personaj pronomoj / kóptimari svenàmi-sónori ==
{{Rimarko|
teksto=RIM: La deklinacio de la ĉi-supre menciitaj pronomoj okazas kiel ĉe la [[substantivo|substantivoj]], kaj per tio similas al la altaja kaj balto-finna modeloj, krom ke ĝi estas iom pli regula ol tie, ĉar mankas la konsonanto- kaj vokal-harmonioj. Ĝi tute ne paralelas kun la modeloj en hungara, samojedaj aŭ aliaj lingvoj, kiuj fakte uzas anstataŭ kazaj finaĵoj iujn posesivajn formojn de kazosufiksoj aspektantaj kiel deklinaciitaj postpozicioj.}}
{| {{prettytable}}
! persono
! [[singularo]]
! [[dualo]]
! [[pluralo]]
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| [[áku|áki]], [[áku|áko]], [[áku]]
| [[kuj]] (inkl.)
| [[vo]] (inkluda)
| [[vo]][[páne]] (inkl.)
| [[naj]][[páne]]
|-
| [[mi]], [[mo]], [[mu]]
| -
| [[naj]]
| [[vo]][[tíke]] (ekskl.)
| [[naj]][[tíke]]
|-
| [[ŋa]]
| [[ŋa]][[ki_(nombro)|ki]] (ekskl.)
| [[ŋa]][[ri]] (ekskluda)
| [[ŋa]][[páne]] (inkl.)
| [[toj]][[páne]]
|-
| -
| -
| [[toj]]
| [[ŋa]][[tíke]] (ekskl.)
| [[toj]][[tíke ]]
|-
| rowspan="4" | 2a
| [[si]], [[so]], [[su]]
| -
| [[ju]]
| colspan="2" | [[ju]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ti]], [[to]], [[tu]]
| -
| -
| colspan="2" | [[ju]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[kámi]]
| [[kámi]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[kámi]][[ri]]
| colspan="2" | [[kámi]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[kámi]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| [[ísu|ísi]], [[ísu|íso]], [[ísu]]
| -
| [[lo]]
| colspan="2" | [[lo]][[páne]] (inkl.)
|-
| [[ému|émi]], [[ému|émo]], [[ému]]
| -
| -
| colspan="2" | [[lo]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| [[paj]]
| [[paj]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[paj]][[ri]]
| colspan="2" | [[paj]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[paj]][[tíke]] (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a
| [[ha]]
| [[ha]][[ki_(nombro)|ki]]
| [[ha]][[ri]]
| colspan="2" | [[ha]][[páne]] (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | [[ha]][[tíke]] (ekskl.)
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: La distingo inter inkludaj kaj ekskludaj formoj ekzistas en kelkaj lingvoj, nome indonezia, tagaloga; keĉua, ajmara; guarania; tokpisina; tamila kaj certe multaj aliaj.}}

Koloroj kodas ĝentileco-ŝtupojn. (verda = plej alta, flava = meza, roza = plej malalta, flava-roza = meza kaj malalta) La dualo kaj la kvara persono ne distingas laŭ ĝentileco. La plej alta ĝentileco apartenas al la unua rango, la meza al la dua rango kaj la plej malalta al la tria rango. Ĉe la pluralo la dua-rangaj formoj validas por la meza kaj malplej alta ĝentileco.
=== Jen iom pri la kvara persono / Wáŋ lit tems tla kékenśe koptimo ===
Maksu va Moricu tećóra kérkon. Ému temáka tla légirin va ha temáka tla pétarurin.

"Maks' kaj Moric' ŝtelas kokon. Li manĝas la gambojn kaj tiu manĝas la flugilojn."

'''Ému''' kaj '''li''' rilatas al la unua subjekto '''Maks'''(u) kaj '''ha''' kaj '''tiu''' rilatas al la dua subjekto '''Moric'''(u).

== Pliaj pronomoj ==
{| {{prettytable}}
| "si"
| [[saw]]
| refleksivo
|-
| "unu la alian"
| [[njaw]]
| reciproko
|-
| "oni"
| [[ŋuj]], (reg.) ŋủj
|  
|}

== Posedaj pronomoj / hémpari svenàmi-sónori ==
=== Per kazoj ===
1) Ili estas formataj el la personaj pronomoj per la posesiva kazo-finaĵo -'''de''' (<Ĉi.: -di, -de), se temas pri alienebla posedo, kiun oni vere posedas. Se oni nur havas ĝin, estas uzata la finaĵo de la genitivo -'''ni'''. Por inalienebla posesivo estas uzata la unua lokativo je -'''saj'''. [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákide, ákode, ákude
| kujde (inkl.) #2
| vode (inkluda)
| vopánede (inkl.) #3
| najpanede #3
|-
| mide, mode, mude
| -
| najde
| votíkede (ekskl.) #4
| najtikede #4
|-
| ŋade
| ŋakide (ekskl.) #5
| ŋaride (ekskluda)
| ŋapánede (inkl.)
| tojpánede
|-
| -
| -
| tojde
| ŋatíkede (ekskl.)
| tojtíkede
|-
| rowspan="4" | 2a
| side, sode, sude
| -
| jude #6
| colspan="2" | jupánede (inkl.)
|-
| tide, tode, tude
| -
| -
| colspan="2" | jutíkede (ekskl.)
|-
| kamide
| kamikide
| kamiride
| colspan="2" | kámipánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| iside, isode, isude
| -
| lode
| colspan="2" | lopánede (inkl.)
|-
| emide, emode, emude
| -
| -
| colspan="2" | lotíkede (ekskl.)
|-
| pajde
| pajkide
| pajride
| colspan="2" | pajpánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíkede (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| hade
| hakide
| haride
| colspan="2" | hapánede (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíkede (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tujde (t el tir "tri"), kvaralo dujde (d el dor "kvar"), kvinalo pujde (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Do ĉi tiu modelo nur eblas en la nominativo, sen antaŭa prepozicio aŭ sekva postpozicio.

Krome ĉi tiuj formoj ankaŭ estas uzataj plurale sen ricevi pluralan finaĵon, kiel Rus.: его "lia, ĝia", её "ŝia" kaj их "ilia"; Pl.: jego "lia, ĝia", jej "ŝia" kaj ich "ilia".

{{Rimarko|
teksto=RIM: La modelo por tio estas la balto-finnaj lingvoj, kiel la finna (mimä "mi" > minun "mia") kaj estona (mina/ma "mi" > minu/mu "mia"). Sed la Kitaka estas iom pli regula, ĉar ĝi funkcias aglutine.}}
 
{{Rimarko|
teksto=RIM: Atentu, ke ĉi tiaj formoj devas esti distingataj disde formoj en genitiva kazo je -ni. La genitivo esprimas rilaton, neniam posedon! Ekz. múni házu "mia domo" (Se mi loĝas en ĝi, sed ne posedas ĝin.) / múde házu "mia domo" (Se mi posedas ĝin.) [[La distingo inter alieneblaj kaj inalieneblaj posesivoj|Jen pliaj detaletoj pri ĉi tiu distingo.]]}}

=== Per adjektiva finaĵo ===
2) En specifaj konstruoj estu uzata la [[adjektivo|adjektiva]] finaĵo.
{| {{prettytable}}
! persono
! singularo
! dualo #1
! pluralo
! colspan="2" | pluralo kun eks/inkludo-distingo per vortero
|-
! koptimo
! ójn-tôlo
! ek-tôlo
! maŋ-tôlo
! colspan="2" | maŋ-tôlo su únśu ántarsaj eks/inkludo sónelmope
|-
| rowspan="4" | 1a
| ákia, ákoa, ákua
| kuja (inkl.) #2
| voa (inkluda)
| vopána (inkl.) #3
| najpana #3
|-
| mia, moa, mua
| -
| naja
| votíka (ekskl.) #4
| najtika #4
|-
| ŋaa
| ŋakia (ekskl.) #5
| ŋaria (ekskluda)
| ŋapána (inkl.)
| tojpána
|-
| -
| -
| toja
| ŋatíka (ekskl.)
| tojtíka
|-
| rowspan="4" | 2a
| sia, soa, sua
| -
| jua #6
| colspan="2" | jupána (inkl.)
|-
| tia, toa, tua
| -
| -
| colspan="2" | jutíka (ekskl.)
|-
| kamia
| kamikia
| kamiria
| colspan="2" | kámipána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | kámitíka (ekskl.)
|-
| rowspan="4" | 3a
| isia, isoa, isua
| -
| loa
| colspan="2" | lopána (inkl.)
|-
| emia, emoa, emua
| -
| -
| colspan="2" | lotíka (ekskl.)
|-
| paja
| pajkia
| pajria
| colspan="2" | pajpána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | pajtíka (ekskl.)
|-
| rowspan="2" | 4a #7
| haa
| hakia
| haria
| colspan="2" | hapána (inkl.)
|-
| -
| -
| -
| colspan="2" | hatíka (ekskl.)
|}
{{Komento-7|
teksto1=#1: Ĝi nur mankas en la Dzitak-najbaraj dialektoj, la Dzitaka kaj la Dźiga. La pluralo ne estas koncernata!|
teksto2=#2: Dialekte ankaŭ ekzistas trialo tuja (t el tir "tri"), kvaralo duja (d el dor "kvar"), kvinalo puja (p el piŋ "kvin")|
teksto3=#3: -pan- el Gr.: παν [pan] "ĉio" kaj Son.: pan 'all'|
teksto4=#4: -tik- el Lit.: tìk "nur"|
teksto5=#5: Analoge funkcias en dialektoj trialo je -ti/-tir, kvaralo je -taw kaj kvinalo je -ŋo.|
teksto6=#6: Ne funkcias singulare kiel ĝentila formo, kiel ekz. la albana ju aŭ sennombre kiel la angla you [ju]. Ne miksu ĝin kun la similsona yó [jo] (lingala), kiu singularas.|
teksto7=#7: La modelo por la 4a persono ekzistas en ekzotaj lingvoj kiel kria (Cree), navajoa.}}
Ĉi tiuj formoj povas alpreni kazajn kaj numeralaj finaĵojn, kiel Rus.: мой, моя, моё "mia", твой, твоя, твоё "cia, via", наш, наша, наше "nia", ваш, ваша, ваше "via"; Pl. mój, moja, moje "mia", twój, twoja, twoje "cia, via", nasz, nasza, nasze "nia", wasz, wasza, wasze "via"
{| {{prettytable}}
!  
! ekzemploj
! tradukoj
! tipoj
! rimarkoj
|-
| 1.
| béjsaj múa nóni
| ĉe mia avino
| antaŭa prepozicio
| ĉiam staras la nominativo!
La modelo por tio estas Esperanto.
|-
| 2.
| émiapi bélipi
| en sia ventro
| nenominativa kazo
| sama kazo kiel la rilata substantivo
|-
| 3.
| vóal házul énvosaj
| en nia domo
| sekva postpozicio
| antaŭa postpozitivo
|}

=== Per pronomaj finaĵoj ===
3) Tria ebleco por esprimi posedon estas menciita en la ĉapitro pri posesivaj pronomoj, kiuj ja fakte estas finaĵoj almetataj al la koncerna substantivo. Sed ĉi tiu ebleco nur estas deviga en la nord-insula [["toka-me"-dialekto]].

== Tabelaj pronomoj / tábelari svenàmi-sónori ==
Atentu, ke la sekva skemo ali-ordiĝis en la "Sum"-dialekto!
=== Bazaj formoj / uráhari ŋúpiri ===
La [[Malnova Kitaka]] ankoraŭ distingis tri genrojn (je -i [ina], -u [vira]; -o [neŭtra]) ĉe la tabelvortoj, sed tiu trajto ŝanĝiĝis en la [[Mezepoka Kitaka]] al la nuna skemo.
{| {{prettytable-L}}
| [[kve]]
| rowspan="3" | "kiu?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enáje]]
| "tiu"
|-
| [[míke]]
| [[kúle]]
| "ĉiu"
|-
| [[náne]]
| [[íske]]
| "iu"
|-
| [[téme]]
| "tiu ĉi"
| [[jóŋke]]
| "kiu" (ril.)
|-
| [[núje]]
| "tiu"
| [[níse]]
| "neniu"
|}

{| {{prettytable-R}}
| [[kvo]]
| rowspan="3" | "kio?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájo]]
| "tio"
|-
| [[míko]]
| [[kúlo]]
| "ĉio"
|-
| [[náno]]
| [[ísko]]
| "io"
|-
| [[témo]]
| "tio ĉi"
| [[jóŋko]]
| "kio" (ril.)
|-
| [[nújo]]
| "tio"
| [[níso]]
| "nenio"
|}
 

=== Devenaj formoj / otgámari ŋúpiri ===
==== Vortspeca finaĵo / sònorúśa ántaso ====
===== -a de: adjektivoj =====
{| {{prettytable}}
| [[kva]]
| rowspan="3" | "kia?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enája]]
| "tia"
|-
| [[míka]]
| [[kúla]]
| "ĉia"
|-
| [[nána]]
| [[íska]]
| "ia"
|-
| [[téma]]
| "tia ĉi"
| [[jóŋka]]
| "kia" (ril.)
|-
| [[núja]]
| "tia"
| [[nísa]]
| "nenia"
|}

===== -aw de: adverboj =====
{| {{prettytable}}
| [[kvaw]]
| rowspan="3" | "kiel?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájaw]]
| "tiel"
|-
| [[míkaw]]
| [[kúlaw]]
| "ĉiel"
|-
| [[nánaw]]
| [[ískaw]]
| "iel"
|-
| [[témaw]]
| "tiel ĉi"
| [[jóŋkaw]]
| "kiel" (ril.)
|-
| [[nújaw]]
| "tiel"
| [[nísaw]]
| "neniel"
|}

==== Tabelvorta finaĵo / tabelsóna ánta ====
===== Loka =====
Ili distingas triope inter loko, almovo kaj demovo per la koncernaj kazo-finaĵoj je -saj, -ku kaj -ket. La finaĵo -saj povas foresti.

{| {{prettytable}}
| [[kvílan]]
| rowspan="3" | "kie?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájilan]]
| "tie"
|-
| [[míkilan]]
| [[kúlilan]]
| "ĉie"
|-
| [[nánilan]]
| [[ískilan]]
| "ie"
|-
| [[témilan]]
| "tie ĉi"
| [[jóŋkilan]]
| "kie" (ril.)
|-
| [[nújilan]]
| "tie"
| [[nísilan]]
| "neniel"
|}
(-lan (Dial.: -lla) <Tlng.: lan 'Platz, Ort'; k-u ankaŭ Uzb.: -jär- en bujärda, bujärgya; Pŝt.: dzāy en kom dzāy ta "kien", lə kom dzāy na "de kie")

===== Tempa =====
{| {{prettytable}}
| [[kvúber]]
| rowspan="3" | "kiam?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enajúber]]
| "tiam"
|-
| [[mikúber]]
| [[kulúber]]
| "ĉiam"
|-
| [[nanúber]]
| [[iskúber]]
| "iam"
|-
| [[temúber]]
| "tiam ĉi"
| [[joŋkúber]]
| "kiam" (ril.)
|-
| [[nujúber]]
| "tiam"
| [[nisúber]]
| "neniam"
|}
(-ber <Som.: ber "tempo"; k-u ankaŭ Pŝt.: wacht en lə kom wacht na "ekde kiam", kom wacht ta "ĝis kiam")

===== Kaŭza =====
{| {{prettytable}}
| [[kvíkos]]
| rowspan="3" | "kial?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájikos]]
| "tial"
|-
| [[míkikos]]
| [[kúlikos]]
| "ĉial"
|-
| [[nánikos]]
| [[ískikos]]
| "ial"
|-
| [[témikos]]
| "tial ĉi"
| [[jóŋkikos]]
| "kial" (ril.)
|-
| [[nújikos]]
| "tial"
| [[nísikos]]
| "neniel"
|}
(-kos <Angl.: cause "kaŭzo; kialo"; Komparu ankaŭ Klk.: -caus (en: quacaus "kial", alquacaus "ial", lecaus "tial", tolcaus "ĉial", nongcaus "nenial")

===== Kvanta =====
{| {{prettytable}}
| [[kvítom]]
| rowspan="3" | "kiom?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájitom]]
| "tiom"
|-
| [[míkitom]]
| [[kúlitom]]
| "ĉiom"
|-
| [[nánitom]]
| [[ískitom]]
| "iom"
|-
| [[témitom]]
| "tiom ĉi"
| [[jóŋkitom]]
| "kiom" (ril.)
|-
| [[nújitom]]
| "tiom"
| [[nísitom]]
| "neniom"
|}
(-tom <Mong.: том [tom] "granda", k-u Vj.: to "granda", Km.: thom "granda")

==== Kaza finaĵo / pádza ántaso ====
===== Posesivo =====
{| {{prettytable}}
| [[kvóde]]
| rowspan="3" | "kies?"
| style="background-color:#ddd;" | [[enájode]]
| "ties"
|-
| [[míkode]]
| [[kúlode]]
| "ĉies"
|-
| [[nánode]]
| [[ískode]]
| "ies"
|-
| [[témode]]
| "ties ĉi"
| [[jóŋkode]]
| "kies" (ril.)
|-
| [[nújode]]
| "ties"
| [[nísode]]
| "nenies"
|}
(-de <Ĉi.: -de, (-di) "-a")

=== Aldonaĵoj por la tabelaĵoj / gudájasori sve tla tabelari svenàmi-sónori ===
{| {{prettytable}}
! vorto
! traduko
! modelo
! ekzemplo
! ekz.-traduko
|-
| [[dow]]-
| ambaŭ
| Dgsp.: amb- 'both'
| dow-kvikos
| pro ambaŭ kialoj
|-
| [[faw]]-
| malmulte
| Dgsp.: pauk- 'few'
| faw-kvitom
| kiom malmulte
|-
| [[but]]-
| multe
| -""-
| but-kvitom
| kiom multe
|-
| [[kíta|kit]]-
| alia
| Dun.: hoka- 'other'
| kit-núje ¦ kit-kvo
| tiu alia ¦ kio alia
|-
| [[sem]]-
| sama
| Dun.: onaji- 'same'
| sem-témaw
| sam-maniere, sam-tiele
|-
| [[up]]-
| supre, sure
|  
| uptéme
| ĉi tiu … tie supre/sure
|-
| [[en]]-
| ene
|  
| entéme
| ĉi tiu … tie ene
|-
| [[hohh-]]
| alte
|  
| hohhtéme
| ĉi tiu … tie alte
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM: En la dialektoj povas ekzisti pliaj formoj tiaj.}}

== Kvar "malordaj" skemoj / kek anrendéśari skémori ==
{| {{prettytable}}
| [[sum-]]
| "<io, iu>"
|-
| [[sum-]][[met]]
| "iam"
|-
| [[sum-]][[pjas]]
| "ie"
|-
| [[sum-]][[rúnu|ru]]
| "iu"
|-
| [[sum-]][[tem]]
| "iam"
|-
| [[kóje]], -o (Var.: koj.)
| "tiu, tio"
|-
| [[kóje|koj]]-[[pi]]
| "tie"
|-
| [[kóje|koj]]t
| "tien"
|-
| [[moj]]
| ĉiu
|-
| [[ki (Pronomo)|ki]]
| kiu

|-
| [[ki (Pronomo)|ko]]
| kio
|}
{{Rimarko|
teksto=RIM Ĉi tiuj skemoj ne estas kompletaj, tiel ke oni devas uzi en kazo de mankanta formo la tabelon. Sed la ĉi-supra skemo kompletiĝis sed ankaŭ parte aliordiĝis en la [["Sum"-dialekto]].}}

[[Kategorio:Vortospeco]]

MediaWiki:Common.css

2011-09-30T13:31:30Z

Tlustulimu: aldono

/*
Ĉiuj aldonoj al [[Mediawiki:Monobook.css|Monobook.css]] aŭ [[MediaWiki:Common.css|Common.css]] bonvolu fari singarde, tio ŝanĝas la aspekton de la tuta vikipedio!!

<pre><nowiki>*/

/*

'''Common [[Cascading Style Sheets|CSS]] for all skins
Notice to Administrators!'''

Any changes to [[Mediawiki:Monobook.css|Monobook.css]] or [[MediaWiki:Common.css|Common.css]] should be first proposed to [[Wikipedia:Village Pump]].

Always check with the [[http://jigsaw.w3.org/css http://jigsaw.w3.org/css]-validator/validator?uri=http%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fw%2Findex.php%3Ftitle%3DMediaWiki%3ACommon.css%26action%3Draw%26ctype%3Dtext%2Fcss&usermedium=all W3C CSS Validation Service] after any changes.

Thank you.

(In [[Mozilla]] and [[Opera (web browser)|Opera]], you can test style changes dynamically with the [[http://www.squarefree.com/bookmarklets/webdevel.html http://www.squarefree.com/bookmarklets/webdevel.html] test styles] bookmarklet from squarefree.com. It pops up a window for adding style rules, and updates the page as you type.)
{{interwiki-all}}
<pre><nowiki>*/

/* make the list of references look smaller */
ol.references {
font-size: 100%;
}

.references-small { font-size: 90%;}

.same-bg { background: none }

/* wikitable/prettytable class for skinning normal tables */

table.wikitable,
table.prettytable {
margin: 1em 1em 1em 0;
background: #f9f9f9;
border: 1px #aaaaaa solid;
border-collapse: collapse;
}

table.wikitable th, table.wikitable td,
table.prettytable th, table.prettytable td {
border: 1px #aaaaaa solid;
padding: 0.2em;
}

table.wikitable th,
table.prettytable th {
background: #f2f2f2;
text-align: center;
}

table.wikitable caption,
table.prettytable caption {
margin-left: inherit;
margin-right: inherit;
}

/* Style for "notices" */
.notice {
text-align: justify;
margin: 1em;
padding: 0.2em;
}

#disambig {
border-top: 3px double #cccccc;

border-bottom: 3px double #cccccc;
}

#spoiler {
border-top: 2px solid #ddd;
border-bottom:2px solid #ddd;
}

/* Standard talk template style */

.Talk-Notice {
border: 1px solid #C0C090;
background-color: #F8EABA;
margin-bottom: 3px;
width: 80%;
border-spacing: 3px;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}

.Talk-Notice:after {
content: "The CSS for this template should be changed. See [[Wikipedia:Template Standardisation]].";
}

/* Make template background appear correctly on all browsers */
.Talk-Notice td {
background: inherit;
}

/* Metadata */
table.metadata {
border: 1px solid #aaaaaa;
display: none;
speak: none;
}
.metadata-label {
color: #aaaaaa;
}

/* Makes redirects appear in italics on [[Special:Allpages]] */
.allpagesredirect {
font-style: italic;
}

/* Choose whether to have AD/BC dates or CE/BCE dates*/

/* First, the default : display both : See templates ADCE and BCEBC for how these are used*/
.Use_Default_Date_Convention { display: inline; }
.Use_AD_and_BC { display: none; }
.Use_BCE_and_CE { display: none; }

/* If you want to display AD and BC add the following to User:You/monobook.css page */
/*
.Use_Default_Date_Convention { display: none; }
.Use_AD_and_BC { display:inline; }
.Use_BCE_and_CE { display:none; }
*/

/*If you want to display CE and BCE add the following to User:You/monobook.css page */
/*
.Use_Default_Date_Convention { display: none; }
.Use_AD_and_BC { display:none; }
.Use_BCE_and_CE {display:inline; }
*/

/* Class for links with loudspeaker icon next to them */

.audiolink a{
background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/11px http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/11px]-Loudspeaker.svg.png") center left no-repeat !important;
padding-left: 16px !important;
padding-right: 0 !important;
}

/* Icons for medialist templates [[Template:Listen]], [[Template:Multi-listen_start]], [[Template:Video]], [[Template:Multi-video_start]] */

div.listenlist {
background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome]-[http://speakernotes.png/30px speakernotes.png/30px]-Gnome-speakernotes.png");
padding-left: 40px;
}

div.videolist, div.multivideolist {
background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango]-video-x-[http://generic.png/40px generic.png/40px]-Tango-video-x-generic.png");
padding-left: 50px;
}

/* Style rules for media list templates */

div.medialist {
min-height: 50px;
margin: 1em;
background-position: top left;
background-repeat: no-repeat;
}

div.medialist ul {
list-style-type: none;

list-style-image: none;
margin: 0;
}

div.medialist ul li {
padding-bottom: 0.5em;
}

div.medialist ul li li {
font-size: 91%;
padding-bottom: 0;
}

/* Content in columns with CSS instead of tables [[Template:Columns]] */
div.columns-2 div.column {
float: left;
width: 50%;
min-width: 300px;
}

div.columns-3 div.column {
float: left;
width: 33.3%;
min-width: 200px;
}

div.columns-4 div.column {
float: left;
width: 25%;
min-width: 150px;
}

div.columns-5 div.column {
float: left;
width: 20%;
min-width: 120px;
}

/*Add formatting to make sure that "external references" from [[Template:Ref]] do
not get URL expansion, not even when printed. The mechanism up to MediaWiki 1.4 was
that the HTML code contained a SPAN following the anchor A; this SPAN had the class
"urlexpansion", which was not displayed on screen, but was shown when the medium was
"print". The rules below ensure (a) that there is no extra padding to the right of
the anchor (displayed as "[<number>]"), (b) that there is no "external link arrow" for
the link, and (c) that this SPAN of class "urlexpansion" is never shown.
~~~~
*/

.plainlinksneverexpand {
background: none ! important;
padding: 0 ! important;
}

.plainlinksneverexpand .urlexpansion {
display: none ! important;
}

/* Make sure that ext links displayed within "plainlinksneverexpand" don't get
the arrow...
*/
.plainlinksneverexpand a {
background: none !important;
padding: 0 !important;
}

/* With MediaWiki 1.5, the mechanism has changed: instead of a SPAN of class "urlexpansion"
following the anchor A, the anchor itself now has class "external autonumber" and the
expansion is inserted when printing (see the common printing style sheet at
[http://en.wikipedia.org/skins http://en.wikipedia.org/skins]-1.5/common/commonPrint.css) using the ":after" pseudo-
element of CSS. We have to switch this off for links due to Template:Ref!
~~~~
*/
.plainlinksneverexpand a.external.text:after {
display: none !important;
}
.plainlinksneverexpand a.external.autonumber:after {
display: none !important;
}

/* Messagebox templates */

.messagebox {
border: 1px solid #aaaaaa;
background-color: #f9f9f9;
width: 80%;
margin: 0 auto 1em auto;
padding: .2em;
text-align: justify;
}
.messagebox.merge {
border: 1px solid #c0b8cc;
background-color: #f0e5ff;
text-align: center;
}
.messagebox.cleanup {
border: 1px solid #9f9fff;
background-color: #efefff;
text-align: center;
}
.messagebox.standard-talk {
border: 1px solid #c0c090;
background-color: #f8eaba;
}

/* Infobox template style */

.infobox {
border: 1px solid #aaaaaa;
background-color: #f9f9f9;
color: black;
margin-bottom: 0.5em;
margin-left: 1em;
padding: 0.2em;
float: right;
clear: right;
}
.infobox td,
.infobox th {
vertical-align: top;
}
.infobox caption {
font-size: larger;
margin-left: inherit;
}
.infobox .infoboximage { /* formatoj por fotoj kaj ilia priskribo */
background:#FFF;
padding:0;
margin-top:0;
color:#000;
text-align:center;
}

.infobox.bordered {
border-collapse: collapse;
}
.infobox.bordered td,
.infobox.bordered th {
border: 1px solid #aaaaaa;
}
.infobox.bordered .borderless td,
.infobox.bordered .borderless th {
border: 0;
}

.infobox.sisterproject {
width: 20em;
font-size: 90%;
}

/* styles for bordered infobox with merged rows */
.infobox.bordered .mergedtoprow td,
.infobox.bordered .mergedtoprow th {
border: 0;
border-top: 1px solid #aaaaaa;
border-right: 1px solid #aaaaaa;
}

.infobox.bordered .mergedrow td,
.infobox.bordered .mergedrow th {
border: 0;
border-right: 1px solid #aaaaaa;
}

/* styles for geography infoboxes, e.g. countries, national subdivisions, cities, etc. */

.infobox.geography {
border: 1px solid #ccd2d9;
text-align: left;
border-collapse: collapse;
line-height: 1.2em;

font-size: 90%;
}

.infobox.geography td,
.infobox.geography th {
border-top: solid 1px #ccd2d9;
padding: 0.4em 0.2em 0.4em 0.8em;
}
.infobox.geography .mergedtoprow td,
.infobox.geography .mergedtoprow th {
border-top: solid 1px #ccd2d9;
padding: 0.4em 0.2em 0.2em 0.8em;
}

.infobox.geography .mergedrow td,
.infobox.geography .mergedrow th {
border: 0;
padding: 0 0.2em 0.2em 0.8em;
}

.infobox.geography .mergedbottomrow td,
.infobox.geography .mergedbottomrow th {
border-top: 0;
border-bottom: solid 1px #ccd2d9;
padding: 0 0.2em 0.4em 0.8em;
}

.infobox.geography .maptable td,
.infobox.geography .maptable th {
border: 0;
padding: 0 0 0 0;
}

/* Ĉi tie sekvas formatoj, kiuj plibeligu informkestojn. */

/* skriba grando - tio necesas por unueca aspekto */
.infobox {
font-size:90%;
}

/* Se informkesto staras en alia informkesto, la skribogrando devas resti tia,

kia ĝi estas en la ekstera. */
.infobox .infobox {
font-size:100%;
}

/* infobox */
.infobox .kaplinio {
height:45px;
vertical-align:middle;
text-align:center;
font-size:150%;

font-weight:bolder;
line-height:1.2em;
/*color:#000*/
}

/* diversaj alĝustigoj */
.infobox caption.kaplinio {
vertical-align:top;
}

.infobox .kaplinio.l1 {
line-height:2.7em;
}

.infobox .kaplinio.l3 {
height:67px;
}

.infobox .kaplinio.lx {
height:auto;
}

.infobox .media {
height:35px;
vertical-align:middle;
text-align:center;
font-weight:bolder;
color:#000
}

/* Por informkestoj - laŭ la franca kaj suprasoraba vikipedioj "entete" resp. "hornja-linka" */
/* Nun ŝanĝita tiel, ke devus funkcii kun aliaj CSS-klasoj, kiuj difinas la fonan koloron. */
.kaplinio.io {}
.kaplinio.aktorado {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Picto_infobox_masks.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Picto_infobox_masks.png]");

background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.biero {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Picto_infobox_beer.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Picto_infobox_beer.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.komikso {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Picto_infobox_comicballoon.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Picto_infobox_comicballoon.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.film,
.kaplinio.kino {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Picto_infobox_cinema.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Picto_infobox_cinema.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.komunikado {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Picto_infobox_antenna.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Picto_infobox_antenna.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.mapo {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Picto_infobox_map.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Picto_infobox_map.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.muziko {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/60/Picto_infobox_music.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/60/Picto_infobox_music.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.skribisto {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1e/Picto_infobox_auteur.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1e/Picto_infobox_auteur.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.sporto {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8e/Picto_infobox_Olympic.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8e/Picto_infobox_Olympic.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.videoludo {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Picto_infobox_gamepad.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Picto_infobox_gamepad.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: bottom right;
}
.kaplinio.persono {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Picto_infobox_manwoman.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/Picto_infobox_manwoman.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

/* Aldonoj de Tlustulimu */
.kaplinio.astronomio {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/71/Picto_infobox_astronomy.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/71/Picto_infobox_astronomy.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.fiziko {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Picto_infobox_physics.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Picto_infobox_physics.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.kemio {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/Picto_infobox_chemistry.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/Picto_infobox_chemistry.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.stelo {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Picto_infobox_star.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Picto_infobox_star.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

.kaplinio.papo,
.kaplinio.vatikano
{
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Picto_Emblem_of_the_Papacy.PNG http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Picto_Emblem_of_the_Papacy.PNG]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

/* plia bildetoj */
.kaplinio.iloj {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cb/Picto_infobox_tools.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cb/Picto_infobox_tools.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

.kaplinio.armeo,
.kaplinio.armeano,
.kaplinio.soldato {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Picto_infobox_military.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Picto_infobox_military.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

.kaplinio.helpo,
.kaplinio.projekto {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Picto_infobox_default.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Picto_infobox_default.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

/* bildetoj laŭ la hungara vikipedio */

.kaplinio.ponto {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/87/Picto_infobox_bridge.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/87/Picto_infobox_bridge.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

.kaplinio.pilko,
.kaplinio.piedpilko,
.kaplinio.futbalo {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a8/Picto_infobox_football.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a8/Picto_infobox_football.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

.kaplinio.strato,
.kaplinio.vojo {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Picto_infobox_motorway.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Picto_infobox_motorway.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

/* bildetoj laŭ la portugala vikipedio */
.kaplinio.astronauto,
.kaplinio.kosmonauto {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0a/Picto_infobox_astronaut.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0a/Picto_infobox_astronaut.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.frukto,
.kaplinio.fruktoj {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_info_grape.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_info_grape.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.gazeto {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Picto_infobox_newspaper.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Picto_infobox_newspaper.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.komputilo,
.kaplinio.informadiko {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Picto_infobox_pc.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Picto_infobox_pc.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.libro {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Picto_infobox_book.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Picto_infobox_book.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.ludo,
.kaplinio.ludilo {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/Picto_info_toys_and_games.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/Picto_info_toys_and_games.png]");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}
.kaplinio.TV,
.kaplinio.televidado {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/44/Picto_infobox_TV http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/44/Picto_infobox_TV]-icon-novela.png");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top right;
}

/* travideblaj fonaj bildoj */
.media.audio {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome]-[http://speakernotes.png/35px speakernotes.png/35px]-Gnome-speakernotes.png");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top left;
}

.media.video {
background-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango]-video-x-[http://generic.png/35px generic.png/35px]-Tango-video-x-generic.png");
background-repeat: no-repeat;
background-position: top left;
}

/* Por interna tabelo */
.infobox .tabelo,
.infobox .tabelo td,
td.interna table td {
border:0;
}

/* rondaj anguloj ne estas belaj ĉe kestoj kun prilaboraj ligiloj */
.infobox td .toccolours {
-moz-border-radius:0 !important;
}

/* CSS-klasoj por [[Vikipedio:Taksonkestoj|Taksonkestoj]] */

table.taxobox {
border-collapse: collapse;
border: 1px solid gray;
float: right;
margin-left: 0.5em;
background-color:white;
}
table.taxobox th {
background-color: #9BCD9B;
border: solid 1px gray;
text-align: center;
font-weight: bold;
}
table.taxobox td {
vertical-align:top;
}
table.taxobox .Person {
font-style: normal;
}
table.taxobox div.thumb,
table.taxobox div.thumb * {
margin: 0;
padding: 0;
float: none;
border: none;
}
table.taxobox div.magnify {
display: none;
}
table.taxobox tr td div.thumb div div.thumbcaption {
text-align:center;
}
table.taxobox td.Person {
text-align:center;
display:block;
}
table.taxobox td.taxo-name {
text-align:center;
}
table.taxobox td.taxo-bild {
text-align:center;
}

/* Ĉi tie sekvas formatoj, kiuj plibeligu taksonkestojn. */
/* Laŭ ideo de la suprasoraba vikipedio, realigata de [[Vikipediisto:Tlustulimu]]. */

/* taxobox */
.taxobox .kaplinio {
height:45px;
vertical-align:middle;
text-align:center;
font-size:150%;

font-weight:bolder;
line-height:1.2em;
color:#000
}

/* diversaj alĝustigoj */
.taxobox caption.kaplinio {
vertical-align:top;
border:1px solid gray;
}

.taxobox .kaplinio.l1 {
line-height:2.7em;
}

.taxobox .kaplinio.l3 {
height:67px;
}

.taxobox .kaplinio.lx {
height:auto;
}

/* por taksonkestoj */
.kaplinio.fungo {background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Picto_infobox_fungus.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Picto_infobox_fungus.png]") no-repeat top left;}
.kaplinio.planto {background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0b/Picto_infobox_plant.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0b/Picto_infobox_plant.png]") no-repeat top left;}
.kaplinio.viruso {background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/dc/Picto_infobox_virus.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/dc/Picto_infobox_virus.png]") no-repeat top left;}
.kaplinio.animalo {background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Picto_infobox_animal.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Picto_infobox_animal.png]") no-repeat top left;}

/* rondaj anguloj ne estas belaj ĉe kestoj kun prilaboraj ligiloj */
.taxobox td .toccolours {
-moz-border-radius:0 !important;
}

/* aldonaj formatoj por [[Ŝablono:Taksonomio]]

span ĉirkaŭas la ligitan bildeton, div staras inter ĉio kaj b la nomon.
*/
.kaplinio span + div + b {
position:relative;
top:0.5em;
}

/* Put a checker background at the image description page only visible if the image has transparent background */

#file img {background: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker]-16x16.png") repeat;}

/* Support for Template:IPA, Template:Unicode and Template:Polytonic. The inherit declaration resets the font for all browsers except MSIE6. The empty comment must remain. Please copy any changes to [[Template:IPA fonts]] and [[Template:Unicode fonts]]. */
.IPA {
font-family: Chrysanthi Unicode, Doulos SIL, Gentium, GentiumAlt, Code2000, TITUS Cyberbit Basic, DejaVu Sans, Bitstream Cyberbit, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;
font-family /**/:inherit;
}
.Unicode {
font-family: TITUS Cyberbit Basic, Code2000, Doulos SIL, Chrysanthi Unicode, Bitstream Cyberbit, Bitstream CyberBase, Thryomanes, Gentium, GentiumAlt, Visual Geez Unicode, Lucida Grande, Arial Unicode MS, Microsoft Sans Serif, Lucida Sans Unicode;
font-family /**/:inherit;
}
.latinx {
font-family: TITUS Cyberbit Basic, Code2000, Microsoft Sans Serif;
font-family /**/:inherit;
}
.polytonic {
font-family: Athena, Gentium, Palatino Linotype, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Code2000;

font-family /**/:inherit;
}
.mufi {
font-family: Alphabetum, Cardo, LeedsUni, Junicode, TITUS Cyberbit Basic, ALPHA-Demo;
}

#wpSave {
font-weight: bold;
}

/* hiddenStructure from Monobook - allows selective hiding of markup in templates */
.hiddenStructure {
display: none;
speak: none;
}

/* Removes underlines from links */
.nounderlines a {

text-decoration: none;
}
/*
* Farbdefinitionen für Rahmen und Hintergründe von [[Wikipedia:Textbausteine|Textbausteinen]].
* Hier: Standardvorgaben für "dunkle Schrift auf hellem Grund".
* Für Hell-auf-dunkel-Skins ([[MediaWiki:Amethyst.css|Amethyst]]) müssen dort entsprechende Definitionen
* zusätzlich eingetragen werden! Anpassungen für andere Skins sind optional.
* (Die Angaben der Rahmenstärke dienen der Bequemlichkeit, so dass man
* für dünne Rahmen nur noch "border-style" angeben muss.)
*/

.kadrokoloro1 { /* Wie Inhaltsverzeichnis */
border-color: #aaaaaa;
border-width: 1px;
}
.kadrokoloro2 { /* Unauffällig, geringer Kontrast */
border-color: #e9e9e9;
border-width: 1px;
}
.kadrokoloro3 { /* "Rot", auffällig */
border-color: #c00000;
border-width: 1px;
}
.kadrokoloro4 { /* Neutrale Farbe, deutlich */
border-color: #8888aa;
border-width: 1px;
}
.kadrokoloro5 { /* "Schwarz", hoher Kontrast */
border-color: #000000;
border-width: 1px;
}

.fonkoloro1 { /* Wie Inhaltsverzeichnis */
background-color: #f9f9f9;
}
.fonkoloro2 { /* "Weiß", für Nicht-Artikel-Seiten, neutral */
background-color: #ffffff;
}
.fonkoloro3 { /* "Gelb", auffällig */
background-color: #ffff40;
}
.fonkoloro4 { /* Sehr auffällig */
background-color: #ffaa00;
}
.fonkoloro5 { /* Neutral, abgesetzt */
background-color: #e0e0e0;
}
.fonkoloro6 { /* Allgemein „bunt“, für Hervorhebungen und Unterscheidungen */
background-color: #b3b7ff;
}
.fonkoloro7 { /* Allgemein „bunt“, für Hervorhebungen und Unterscheidungen */
background-color: #ffcbcb;
}
.fonkoloro8 { /* Allgemein „bunt“, für Hervorhebungen und Unterscheidungen */
background-color: #ffebad;
}
.fonkoloro9 { /* Allgemein „bunt“, für Hervorhebungen und Unterscheidungen */
background-color: #b9ffc5;
}

/* Custom link colors for use in [[MediaWiki:Edittools]] */
.charboxblack a:link, .charboxblack a:hover, .charboxblack a:visited, .charboxblack a:active { color: black; }
.charboxsilver a:link, .charboxsilver a:hover, .charboxsilver a:visited, .charboxsilver a:active { color: silver; }
.charboxgray a:link, .charboxgray a:hover, .charboxgray a:visited, .charboxgray a:active { color: gray; }
.charboxwhite a:link, .charboxwhite a:hover, .charboxwhite a:visited, .charboxwhite a:active { color: white; }
.charboxmaroon a:link, .charboxmaroon a:hover, .charboxmaroon a:visited, .charboxmaroon a:active { color: maroon; }
.charboxred a:link, .charboxred a:hover, .charboxred a:visited, .charboxred a:active { color: red; }
.charboxpurple a:link, .charboxpurple a:hover, .charboxpurple a:visited, .charboxpurple a:active { color: purple; }
.charboxfuchsia a:link, .charboxfuchsia a:hover, .charboxfuchsia a:visited, .charboxfuchsia a:active { color: fuchsia; }

.charboxgreen a:link, .charboxgreen a:hover, .charboxgreen a:visited, .charboxgreen a:active { color: green; }
.charboxlime a:link, .charboxlime a:hover, .charboxlime a:visited, .charboxlime a:active { color: lime; }
.charboxolive a:link, .charboxolive a:hover, .charboxolive a:visited, .charboxolive a:active { color: olive; }
.charboxyellow a:link, .charboxyellow a:hover, .charboxyellow a:visited, .charboxyellow a:active { color: yellow; }

.charboxnavy a:link, .charboxnavy a:hover, .charboxnavy a:visited, .charboxnavy a:active { color: navy; }
.charboxblue a:link, .charboxblue a:hover, .charboxblue a:visited, .charboxblue a:active { color: blue; }
.charboxteal a:link, .charboxteal a:hover, .charboxteal a:visited, .charboxteal a:active { color: teal; }
.charboxaqua a:link, .charboxaqua a:hover, .charboxaqua a:visited, .charboxaqua a:active { color: aqua; }

/* Removes useless links from printout */
@media print {
#privacy, #about, #disclaimer {display:none;}
}

/* Geografiaj koordinatoj

Por montri koordinatojn uzante la elmontron el la fontkodo, aldonu ĉi tion en via Vikipediisto:Uzulnomo/monobook.css:
.geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: none }

.geo-dec { display: inline } .geo-dms { display: inline }

Por montri koordinatojn uzante dekuman elmontron, aldonu ĉi tion en via Vikipediisto:Uzulnomo/monobook.css:
.geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: inline }

.geo-dec { display: inline } .geo-dms { display: none }

Por montri koordinatojn uzante gms elmontron, aldonu ĉi tion en via Vikipediisto:Uzulnomo/monobook.css:
.geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: inline }

.geo-dec { display: none } .geo-dms { display: inline }

Por montri koordinatojn uzante kaj dekuman kaj gms elmontron, aldonu ĉi tion en via Vikipediisto:Uzulnomo/monobook.css:
.geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: inline }

.geo-dec { display: inline } .geo-dms { display: inline }
.geo-multi-punct { display: inline }

Vidu [[Ŝablono:Koord/ligilo]] por vidi kiel tio estas uzata.

Notu ke klasoj "geo", "longitude", kaj "latitude" ne estas nur stiloj sed ankaŭ estas uzitaj de [[:en:Geo microformat]], sekve la nomoj restu senŝanĝaj.

*/

.geo-default { display: inline; }
.geo-nondefault { display: none; }
.geo-dms { display: inline; }
.geo-dec { display: inline; }
.geo-multi-punct { display: none; }

.longitude .latitude {
white-space: nowrap;
}

/* Ĉi tio estas uzata por la Geo microformat, tamen neniu stilo estas momente bezonata krom .geo-dec. */
.geo { }

/***** fino de Geo-rilataj */

/* Suppresses text by default */
.sysop { display: none }

/* ikonoj por interlingvaj ligiloj; aprataj signoj por elstaraj kaj legindaj artikoloj */

.portlet li, li.IW { list-style-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/1/18/Monobook http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/1/18/Monobook]-bullet.png");}
li.FA { list-style-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/d/d4/Monobook http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/d/d4/Monobook]-bullet-star.png") ;}
li.BA { list-style-image: url("[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Qsicon_lesenswert.png/8px http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Qsicon_lesenswert.png/8px]-Qsicon_lesenswert.png") ;}

/* Por titoloj de informkesto Esperantisto */
.Esperantisto {
color: #FFD700;

background-color: #008800;

font-size: 120%;

}
.Esperantisto a {color : #80FFFF;}
.Esperantisto a:link {color : #80FFFF;}

.Esperantisto a:visited {color : #F5B2FF ;}

/* Adaptado de la interna kaŝskatolo */
.espo div.NavFrame {
width:100%;
}
/* La kaŝskatola ligilo "kaŝi" bezonas la saman koloron, kiel la superskribo.
Alikaze ĝi ne estas videbla. La unua klaso ĉi tie havu iom alian nomon por eviti

kromefikojn kaj ĝi devas esti uzata ĉe la ĉirkaŭanta tabeloĉelo.

Ekzemplo estas en [[Ŝablono:Informkesto esperantisto]] */
.espo div.NavFrame a.NavToggle {color:#FFD700;}
.espo div.Nav1Frame a.Nav1Toggle {color:#FFD700;
font-size:x-small;
float:right;}
.NavToggle {
font-size:x-small;
float:right;
}
div.Nav1Frame div.NavHead a.Nav1Toggle { font-size:x-small;
float:right;

}
/* el la angla vikipedio - por kaŝi la superskribon de la ĉefpaĝo */
body.page-Ĉefpaĝo h1.firstHeading {
display: none !important;
}

/* uzata de ŝablono PDFligilo por vidigi ke ekstera ligilo gvidas al PDF-dokumento */
span.PDFlink a {
background: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Icons http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Icons]-mini-file_[http://acrobat.gif/15px acrobat.gif/15px]-Icons-mini-file_acrobat.gif) center right no-repeat !important;
padding-right: 17px !important;
}

/* laŭ suprasoraba kaj angla vikipedioj */

/* Stiloj por horizontalaj UL-listo */
/* Style for horizontal UL lists */
.horizontala ul {
padding: 0;
margin: 0;
}

.horizontala li {

padding: 0 0.6em 0 0.4em;
display: inline;
border-right: 1px solid;
}

.horizontala li:last-child {
border-right: none;
padding-right: 0;
}

/* Provata por evoluigo de ŝablono:Projekto - trovita ĉe Arno Lagrange kaj testita de Tlustulimu */
#aliaj_projektoj {
border: 1px solid #aaa;
padding: 4px;
font-size: 90%;
background: #f9f9f9;
float: right;
clear: right;
margin: 1em 0 1em 1em;
width: 250px;
}
#aliaj_projektoj p {
text-align:center;
margin: 5px 0;
}
#aliaj_projektoj ul {
list-style-type: none;
list-style-image: none;
margin: 0;
padding: 0;
}
#aliaj_projektoj li {
margin: 0;
padding: 7px 0 7px 35px;
background: no-repeat left center;
}
#aliaj_projektoj li.commons {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons]-[http://logo.svg/25px logo.svg/25px]-Commons-logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.species {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies]-[http://logo.svg/25px logo.svg/25px]-Wikispecies-logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.dictionary {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Wiktprintable_without_text.svg/25px http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Wiktprintable_without_text.svg/25px]-Wiktprintable_without_text.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.versity {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity]-[http://logo.svg/25px logo.svg/25px]-Wikiversity-logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.books {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Wikibooks http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Wikibooks]-logo-[http://fr.png/25px fr.png/25px]-Wikibooks-logo-fr.png);
}
#aliaj_projektoj li.source {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource]-[http://logo.svg/25px logo.svg/25px]-Wikisource-logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.quote {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote]-[http://logo.svg/25px logo.svg/25px]-Wikiquote-logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.news {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews]-[http://logo.svg/25px logo.svg/25px]-Wikinews-logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.meta {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Wikimedia_Community_Logo.svg/25px http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Wikimedia_Community_Logo.svg/25px]-Wikimedia_Community_Logo.svg.png);
}
#aliaj_projektoj li.wikipedia {
background-image: url([http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/WikiG30.png http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/WikiG30.png]);
}
#aliaj_projektoj li a {
font-weight: bold;
font-style: italic;
}

div.metadata,
span.metadata,
span.metadata-inline,
table.metadata,
tr.metadata { display: none; }

/**
* Stylesheet for Babel extension.
*
* This should be added to your MediaWiki:Common.css page when installing this
* extension and should not be modified. You may modify the CSS code on the
* MediaWiki:Common.css page to adjust colours etc.
*
* @addtogroup Extensions
*/

/* Babel wrapper layout. */
table.mw-babel-wrapper {
width: 238px;
float: right;
clear: right;
margin: 1em;
border-style: solid;
border-width: 1px;
border-color: #99B3FF;
}

/* Babel box layout. */
div.mw-babel-box {
float: left;
clear: left;
margin: 1px;
}

div.mw-babel-box table {
width: 238px;
}

div.mw-babel-box table th {
width: 238px;
width: 45px;
height: 45px;
font-size: 14pt;
font-family: monospace;
}

div.mw-babel-box table td {
font-size: 8pt;
padding: 4pt;
line-height: 1.25em;
}

/* Babel box colours. */
div.mw-babel-box-0 {
border: solid #B7B7B7 1px;
}

div.mw-babel-box-1 {
border: solid #C0C8FF 1px;
}

div.mw-babel-box-2 {
border: solid #77E0E8 1px;
}

div.mw-babel-box-3 {
border: solid #99B3FF 1px;
}

div.mw-babel-box-4 {
border: solid #CCCC00 1px;
}

div.mw-babel-box-5 {
border: solid #F99C99 1px;
}

div.mw-babel-box-N {
border: solid #6EF7A7 1px;
}

div.mw-babel-box-0 table th {
background-color: #B7B7B7;
}

div.mw-babel-box-1 table th {
background-color: #C0C8FF;
}

div.mw-babel-box-2 table th {
background-color: #77E0E8;
}

div.mw-babel-box-3 table th {
background-color: #99B3FF;
}

div.mw-babel-box-4 table th {
background-color: #CCCC00;
}

div.mw-babel-box-5 table th {
background-color: #F99C99;
}

div.mw-babel-box-N table th{
background-color: #6EF7A7;
}

div.mw-babel-box-0 table {
background-color: #E8E8E8;
}

div.mw-babel-box-1 table {
background-color: #F0F8FF;
}

div.mw-babel-box-2 table {
background-color: #D0F8FF;
}

div.mw-babel-box-3 table {
background-color: #E0E8FF;
}

div.mw-babel-box-4 table {
background-color: #FFFF99;
}

div.mw-babel-box-5 table {
background-color: #F9CBC9;
}

div.mw-babel-box-N table {
background-color: #C5FCDC;
}

.babel-box td.babel-footer {
text-align: center;
}

/*</nowiki></pre>*/

MediaWiki:Babel-category-prefix

2011-09-30T13:18:24Z

Tlustulimu: Nova paĝo kun 'Uzanto_'

Uzanto_

Vikipediisto:Tlustulimu/testoj

2011-09-30T13:01:25Z

Tlustulimu: Nova paĝo kun '{{Vikipediisto:Tlustulimu/Navigejo}} == Babelaĵo == {{#babel:de|eo-4}}'

{{Vikipediisto:Tlustulimu/Navigejo}}

== Babelaĵo ==
{{#babel:de|eo-4}}

Vikipediisto:Tlustulimu/Navigejo

2011-09-30T13:00:39Z

Tlustulimu: aldono

<div style="width:99%;border:1px dotted green;background-color:#efe;color: green; font-family:'Comic Sans MS, Verdana';-moz-border-radius:0;">

<div style="border:1px dashed #eff;-moz-border-radius:0;text-align:center;font-size:1.5em;padding:0.3em 0.5em;border-bottom:2px dotted green;">Navigejo de Tlustulimu</div>
<ul style="list-style:none;margin:0 0 0 1em;">
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu|Ĉefa paĝo]]</li>
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu/ŝablonaro|Ŝablonaro]]</li>
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu/tradukado|Tradukado]]</li>
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu/formatoj|Formatoj]]</li>
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu/administrado|Administrado]]</li>
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu/bildoj|Bildoj]]</li>
<li style="float:left;list-style:none;margin:0;padding:0.3em 0.5em;width:15%">[[Vikipediisto:Tlustulimu/testoj|Testoj]]</li>
</ul>
<div style="clear:both;"> </div>
</div>
<includeonly>
__TOC__
</includeonly><noinclude>{{Ŝabloninformo|1=Jen ŝabloneca paĝo por mia vikipediista paĝaro, kiun mi formatigis per [[CSS]]. Sed tio nur funkcias, se mi uzas [[HTML]]-sintakson, ĉar alikaze ne aplikeblas la atributo ''style''.}}
[[Kategorio:Vikipediisto:Tlustulimu]]
</noinclude>

Afiksoj/kitake

2011-09-06T06:52:26Z

Tlustulimu: /* Je E */ korekto

== Prefiksoj / pìrebánduri ==
=== Je A ===
{| {{Prettytable}}
| 1.
! [[an-]]
| mal-
! [[an-|an]][[élta]] #1
| malviva
|-
| 2.
! [[ásli-]]
| pra-
! [[ásli-|àsli]][[kéli]]
| pralingvo
|}
{{Komento-1
|teksto1=#1: Mn.Kit.: anelà, Dial.: anêla
}}

=== Je B ===
{| {{Prettytable}}
| 3.
! [[be-]]
| pri-
! [[na-|na]][[be-|be]][[dánja]]
| pribati (ekz. hufojn)
|-
| 4.
! [[bek-]] #1
| re- (loke!)
! [[na-|na]][[bek-|bek]][[ména]]
| reiri
|-
| 5.
! [[bo-]] #2
| -uj-, ''-i-''
! [[Bo-|Bo]][[Rusa popolo|rús]]o
| Rusujo, ''Rusio''
|}
{{Komento-2
|teksto1=#1: Dialekte estas sufikso kaj tial pli similas al la Tokpisina vorto. Ekzemple '''nagámbeka''' "reveni" (k-u TokP.: ''i kam bek'')
|teksto2=#2: Sinonimas al -uls, ekz.: '''Rúsulso''' "Rusujo"
}}

=== Je C ===
{| {{Prettytable}}
| 6.
! [[cu-]]
| -ope
! [[cu-|cu]][[kek|kék]]
| kvarope
|}
=== Je Ć ===
{| {{Prettytable}}
| 7.
! [[ći-]]
| rivero de …
! [[ći-|ći]][[ájasu]]
| rivero de erco(j)
|}
=== Je D ===
{| {{Prettytable}}
| 8.
! [[daw-]]
| -ad-
! [[na-|na]][[daw-|daw]][[svápa]]
| dormadi
|-
| 9.
! [[dus-]]
| mis-
! [[na-|na]][[dus-|dus]][[géja]]
| misiri
|-
| 10.
! [[dźja-]]
| -famili- (lingve)
! [[dźja-|dźja]][[túrka]]
| tjurka (kiel familio)
|-
| 11.
! [[dźjo-]]
| -familieg- (lin.)
! [[dźjo-|dźjo]][[urála]]
| urala (kiel familiego)
|}
=== Je E ===
{| {{Prettytable}}
| 12.
! [[eks-]]
| eks-
! [[eks-|eks]][[válda|váld]][[erj]][[ol]]o
| eksregistaro
|}
=== Je F ===
=== Je G ===
{| {{Prettytable}}
| 13.
! [[geo-]]
| antaŭa
! [[geo-|geo]][[gódi]][[pi]]
| en/dum la antaŭa jaro
|-
| 14.
! [[gi-]]
| ge-
! [[gi-|gi]][[áhhu|áhh]]o[[ri]]
| gefratoj
|}
=== Je H ===
{| {{Prettytable}}
| 15.
! [[han-]]
| kontraŭ-, anti-
! [[han-|han]][[kitáka]]
| antikitaka
|}
=== Je I ===
=== Je J ===
=== Je K ===
{| {{Prettytable}}
| 16.
! [[kàle-]]
| bon(e)-
! [[kàle-|kàle]][[gáma|gám]][[o]][[n]]
| bonvenon
|-
| 17.
! [[ki-]] #1
| -lingva
! [[ki-|ki]][[zermana]]
| germanlingva
|-
| 18.
! [[ko-]] #2
| ek-
! [[na-|na]][[ko-|ko]][[máka]]
| ekmanĝi
|}
{{Komento-2
|teksto1=#1: Estiĝis el la Svahila klasoprefikso, sed sence rilatas nur al lingvoj.
|teksto2=#2: Dialekste estas kǫ-
}}

=== Je L ===
=== Je M ===
{| {{Prettytable}}
| 19.
! [[me-]]
| -ig-
! [[na-|na]][[me-|me]][[gáma]]
| venigi
|-
| rowspan="2" | 20.
! rowspan="2" | [[mo-]] #1
| rowspan="2" | -an-
! [[Mo-|Mo]][[Rusa popolo|rús]]i, Morúsu
| Rusino, ruso
|-
! Mocváni, Mocvánu
| Bocvananino, bocvano
|}
{{Komento-1
|teksto1=#1: Sinonimas al '''-ies-''', ekz. '''Rúsiesi''', '''Rúsiesu''' "rusino, ruso"
}}

=== Je N ===
{| {{Prettytable}}
| 21.
! [[namt-]]
| kiu scias
! [[namt-|námt-]][[kvo]]
| kiu scias kio
|-
| 22.
! [[nas-]]
| -ar- (homoj)
! [[nas-|nas]][[túrko]]
| turkaro
|-
| 23.
! [[nemt-]]
| … ajn
! [[nemt-|némt-]][[kve]]
| mi ne scias kiu, kiu ajn
|-
| 24.
! [[nevim-]]
| … ajn
! [[nevim-|nevim]][[kve]]
| kiu ajn
|-
| 25.
! [[njo-]]
| re-
! [[na-|na]][[njo-|njo]][[núra|núr]][[intj]]a
| renovigi
|}

=== Je Ŋ ===
{| {{Prettytable}}
| 26.
! [[ŋac(re)-]] #1
| for-
! [[na-|na]][[ŋac(re)-|ŋac]][[ésa]]
| foresti
|-
| 27.
! [[ŋin-]]
| kilo-
! [[ŋin-|ŋin]][[cígo]]
| kilometro
|}
{{Komento-1
|teksto1=#1: Dialekte estas '''ŋácar''', '''ŋácer''' kaj '''ŋácir'''.
}}

=== Je O ===
=== Je P ===
{| {{Prettytable}}
| 28.
! [[pao-]]
| ĉef- #3
! [[pao-|pao]][[stacju]]
| ĉefstacio
|}
=== Je R ===
{| {{Prettytable}}
| 29.
! [[raj-]]
| sekva
! [[raj-|raj]][[gódi]][[pi]]
| en sekva jaro
|-
| 30.
! [[roz-]]
| dis-
! [[roz-|roz]][[páda|pád]]o
| disfalo
|}
=== Je S ===
{| {{Prettytable}}
| 31.
! [[sa-]]
| malek-, el(-)(#4)
! [[na-|na]][[sa-|sa]][[máka]]
| finmanĝi
|-
| 32.
! [[sum-]] #5
| <iu, io>
! [[sum-|súm]][[tem]]
| iam
|-
| 33.
! [[svi-]]
| bo-
! [[svi-|svi]][[bápu]]
| bopatro
|}
=== Je Ś ===
{| {{Prettytable}}
| 34.
! [[śi-]]
| ĉi(-)
! [[śi-|śi]][[teme]]
| ĉi tiu, tiu ĉi
|}
=== Je T ===
{| {{Prettytable}}
| 35.
! [[to-]]
| -isto
! [[to-]][[mája|májo]]
| tajloro
|}
=== Je U ===
{| {{Prettytable}}
| 36.
! [[ubaj-]]
| stif-, duon-
! [[ubaj-]][[bápu]]
| stif-patro, duon-patro
|}
=== Je V ===
{| {{Prettytable}}
| 37.
! [[ve-]]
| -iĝ-
! [[na-|na]][[ve-|ve]][[dáda]]
| grandiĝi
|-
| 38.
! [[vejte-]]
| tele-
! [[vejte-|vejte]][[lúkima|lúkim]][[el]]o
| televidilo
|}
=== Je Z ===
{| {{Prettytable}}
| 39.
! [[zu-]]
| -grup- (lingve)
! [[zu-|zu]][[sláva]]
| slava (kiel grupo)
|}

== Sufiksoj / pasbánduri ==
=== Je A ===
{| {{Prettytable}}
| 1.
! -[[ać]]-
| -aĉ-
! [[házu|ház]][[ać]]u
| domaĉo
|-
| 2.
! -[[ajk]]- #1
| -ej-
! [[máka|mák]][[ajk]]o
| manĝejo
|-
| 3.
! -[[ajp]]-
| -em-
! [[svápa|sváp]][[ajp]]o
| dormemo
|-
| 4.
! -[[ajś]]-
| -infano, -fil(in)o
! [[Paolu|Paol]]-[[ajś]]u
| Paŭlo-filo
|-
| 5.
! -[[akti]]
| regiono
! [[Rújgo|Rújg]][[akti]]
| regiono Rugeno
|-
|6.
! -[[ali]]
| riverego
! [[bêra|Bêr]][[ali]]
| bruna riverego
|-
| 7.
! -[[apja]] #2
| paĉjo ...
! [[Mónu]]-[[apja]]
| paĉjo Monuo
|-
| 8.
! -[[as]]-
| -aĵ-
! [[máka|mák]][[as]]o
| manĝaĵo
|-
| 9.
! -[[ast]]-
| -ist-
! [[gérsa|gérs]][[ast]]o
| laboristo
|-
| 10.
! -[[aswu]]
| -arbo
! [[bátili|bátil]]-[[aswu|àswu]]
| prunarbo
|-
| 11.
! -[[atv]]-
| -ebl-
! [[máta|mát]][[atv]]a
| videbla
|-
| 12.
! {{regiona}} | -[[awl]]- (Var.: -alv-) #3
| -ind-
! [[lúba|lúb]][[awl]]a
| aminda
|-
| 13.
! {{regiona}} | -[[awpt]]- #4
| -estr-
! [[úru|úr]][[awpt]]u
| urbestro
|}
{{Komento-4
|teksto1=#1: Kompare al la Rusa (tie 24) kaj Pola (tie 15) lingvoj ĉi tie nur estas unu ekvivalento. [v-u "der esperantist" 3/1983, paĝo 57]
|teksto2=#2: Ĝi ĉiam sekvas la genran finaĵon.
|teksto3=#3: Normala sufikso anstataŭ tio estas -odn-, ekz. lúbodna
|teksto4=#4: Normala sufikso anstataŭ tio estas -iep-, ekz. úriepu
}}

=== Je B ===
{| {{Prettytable}}
| 14.
! -[[behh]]-
| preta (por)
! [[na-]][[lába|láb]]-[[behh]]a
| esti preta por trans-
sendi datojn
|}
=== Je C ===
=== Je D ===
{| {{Prettytable}}
| 15.
! -[[daś]]-
| sam-X-ano
! [[bími]][[daś]]o
| samideano
|}
=== Je E ===
{| {{Prettytable}}
| 16.
! -[[eć]]-
| -id-
! [[slónjo|slónj]][[eć]]o
| elefantido
|-
| 17.
! -[[edl]]o #1
| -ingo
! [[ábru|ábr]][[edl]]o
| plumingo
|-
| 18.
! -[[edv]]a
| -enda
! [[líba|líb]][[edv]]a
| pagenda
|-
| 19.
! -[[egv]]-
| -eg-
! [[házu|ház]][[egv]]o
| domego
|-
| 20.
! {{malnova}} | -[[ek (suf.)|ek]]- #2
| -et-
! {{malnova}} | [[házu|ház]][[ek (suf.)|ek]]o
| dometo
|-
| 21.
! -[[el]]-
| -il-
! [[kátima|kátim]][[el]]o
| tranĉilo
|-
| 22.
! -[[elm]]-
| -er-
! [[svási|svás]][[elm]]o
| pluvero
|-
| 23.
! -[[ems]]- (Var.: -ims-,
-ujms-)
| -simila
! [[gjúpa|gjúp]][[ems]]a
| stulteca
|-
| 24.
! -[[eni]]
| -(ad)o
! [[páda|pád]][[eni]]
| falo
|-
| 25.
! -[[ens]]-
| -uj-
! [[cúkru|cúkr]][[ens]]o
| sukerujo
|-
| 26.
! -[[enśe]]
| -a (num.)
! [[ojn|ójn]][[enśe]]
| unua
|-
| 27.
! -[[erj]]- (Dial.: -eŕ [erĵ])
| -ist-
! [[púmu|púm]][[erj]]o
| arbisto
|-
| 28.
! -[[eś]]-
| -ec-
! [[máha|máh]][[eś]]o
| grandeco
|-
| 29.
! -[[etj]]-
| -iĝ-
! [[na-|na]][[gjúpa|gjúp]][[etj]]a
| stultiĝi
|-
| 30.
! {{malnova}} | -[[ez]]- #3
| -an-
! {{malnova}} | [[ćína|Ćín]][[ez]]u
| ĉino
|}
{{Komento-3
|teksto1=#1: Proponita al mi de Manfred Goldbogen el Ŝtralsundo.
|teksto2=#2: En normala lingvaĵo estas -im-, ekz. házimo
|teksto3=#3: Anstataŭ tio estu uzata '''mo-''' (ekz. '''Moćíni''', '''Moćínu''') aŭ '''-ies-''' ('''Ćíniesi''', '''Ćíniesu''').
}}

=== Je F ===
{| {{Prettytable}}
| 31.
! -falvi
| -vilaĝo
| Hung.: falu, falva-
! Jópufàlvi
| Jopufalvo
|}
=== Je G ===
=== Je H ===
=== Je HH ===
{| {{Prettytable}}
| 32.
! -hhaŋ-
| volonti
| Tlng.: -qang
! tegérshhaŋa
| volontas labori
|}
=== Je I ===
{| {{Prettytable}}
| 33.
! -iep-
| -estr-
| Ĉi.: hiep
! úriepu
| urbestro
|-
| rowspan="2" | 34.
! rowspan="2" | -ies- #1
| rowspan="2" | -an-
| rowspan="2" | Fin.: mies "viro"
! Rúsiesi, Rúsiesu
| Rusino, ruso
|-
! Cvániesi, Cvániesu
| Bocvananino, bocvano
|-
| 35.
! {{malnova}} | -ij- #2
| -uj-, -i-
| Esp-o: -i-, Pl.: -ija, Lit.: -ìja
! {{malnova}} | Zermanijo
| Germanujo, ''Germanio''
|-
| 36.
! -ilć-
| -planto
| Snc.: -íłč
! tílkwilćo
| fragujo, fragoplanto
|-
| 37.
! -im-
| -et-
| Guar.: -mi
! gelásimo
| glaseto
|-
| 38.
! -intj-
| -ig-
| Lit.: -inti
! napítintja
|trinkigi
|-
| 39.
! -ism-
| -ism-
| =
! śovínismo
|ŝovinismo
|-
| 40.
! -ist-
| -ist-
| =
! śovínisto
| ŝovinisto
|-
| 41.
! -isva
| -eta (kolo-re)
| Lit.: -svas
! gélisva
| flaveta
|-
| 42.
! -iti
| -njo
|
! Emiti
| Emnjo
|}
{{Komento-2
|teksto1=#1: Sinonimas kun '''mo-''', ekz. '''Morúsi''', '''Morúsu''' "rusino, ruso"
|teksto2=#2: Estas anstataŭata de '''bo-''' kaj '''-uls-''', ekz. '''Borúso''', '''Rúsulso''' "Rusujo"
}}

=== Je K ===
{| {{Prettytable}}
| 43.
! (-)koart-
| -foj-
| Sor.: króć & Lit.: kartas
! kúmkoártaw
| trifoje
|-
| 44.
! -kwe
| iama, eksa
| Gua.: -kue(-ngue)
! dóstu-kwe
|eks-amiko
|}
=== Je L ===
{| {{Prettytable}}
| 45.
! -libe
| ajn
| Rus.: -либо [libo] & Lat.: -libet
! kve-líbe
| kiu ajn
|}
=== Je M ===
{| {{Prettytable}}
| 46.
! -mul
| -foje
| Kiĉ.: -mul
! ójnmul
| unufoje
|}
=== Je N ===
{| {{Prettytable}}
| 47.
! -niś-
| devi
| Tlng.: -niS
! temórniśa
|devas morti
|}
=== Je O ===
{| {{Prettytable}}
| 48.
! -oćku
| -ĉjo
| Hung.: -cska, -cske
! Rúdoćku
| Rudĉjo
|-
| 49.
! -odn-
| -ind-
| Sor.: hódny
! káwpodna
| aĉetinda
|-
| 50.
! -ojta
| -eca
| Sor.: -ojty
! jégojta
| glacieca
|-
| 51.
! -ok-
| -id-
| Rus.: -ёк [-ok]
! ovicoko
| ŝafido
|-
| 52.
! -olo
| -aro
| Angl.: all [ol]
! bámbolo
| infanaro
|-
| 53.
! -on-
| -ono #1
| Gr.: -ον [-on]
! umémono
| elektrono
|}
{{Komento-1
|teksto1=#1: Atentu, ke temas pri scienca sufikso, uzata por partikloj, kiel elektrono, neŭtrono ktp.}}

=== Je P ===
{| {{Prettytable}}
| 54.
! -pan-
| ĉiu
| Gr.: παν [pan]
! vopáne
| ni ĉiuj
|-
| 55.
! -piś-
| -obl-
| Alb.: -fish
! tírpiśa
| triobla
|}
=== Je R ===
{| {{Prettytable}}
| 56.
! -raŋ
| estonta
| Gua.: -rã
! śáti-raŋ
| fianĉino (estonta edzino)
|-
| 57.
! -rup-
| preti (por)
| Tlng.: -rup
! temákrupa
| pretas por manĝi
|}
=== Je S ===
=== Je Ś ===
{| {{Prettytable}}
| 58.
! -śjo (Var.: -śjopo.)
| -salo
| Jap.: shió 'Salz'
! píkaśjo
| kuirsalo
|}
=== Je T ===
{| {{Prettytable}}
| 59.
! -tepli
| -monteto
| Naht.: tepe-tl
! Hánitèpli
| Haniteplo
|-
| 60.
! -tik-
| nur ...
| Lit.: tìk "nur"
! votíke
| ni sen vi
|-
| 61.
! -tlen-
| sen ...'
| Hung.: -tlen (-tlan)
! súvotlena
| senakva
|}
=== Je U ===
{| {{Prettytable}}
| 62.
! -ud-
| -on-
| Kr.: udio
! kúmudo
| triono
|-
| 63.
! -ujz-
| -naskito
| Turk.: -üz (-iz)
! ékujzori
| ĝemeloj
|-
| 64.
! -uk-
| -ul- (vivajoj)
| Lit.: -ùkas/-ùke, Fin.: elukka
! sísukori
| mamuloj
|-
| 65.
! -ul-
| -ul-
| =
! dádulu
| grandulo
|-
| 66.
! {{malnova}} | -ulori #1
| ge-
| v-u supre + Nub.: lím, Ar.: limm
! {{malnova}} | na-úlori-léga
| geliti
|-
| 67.
! -uls- #2
| -uj-, -i-
| Mong.: улс
! Rúsulso
| Rusujo, ''Rusio''
|}
{{Komento-2
|teksto1=#1: Norma afikso nun estas gi-, ekz. '''na-gi-léga'''
|teksto2=#2: Sinonimas kun '''bo-''', ekz. '''Borúso''' "Rusujo"
}}

=== Je V ===
{| {{Prettytable}}
| 68.
! -vip-
| ne povi, timi
| Tlng.: -vIp 'nicht können, fürchten'
! teléntvipa
| timas flugi
|-
| 69.
! -vis-
| certe, sen-dube
| Pld.: wiß
! sjegámvisa
| certe venos
|-
| 70.
! -vo-
| (postpozicie)
| Rus.: во [vo] "en"
! envosaj, -ku, -ket
| en, en -n, de en (=el)
|}
=== Je W ===
{| {{Prettytable}}
| 71.
! -wen-
| laŭdire, onidire
| Mnm.: -wen
! sjegámwena-paj
| laudire li venos
|}

Kategorio:Vortospeco

2011-06-29T15:18:47Z

Tlustulimu: korekto interwiki

[[Kategorio:Lingvo]]

[[hsb:Kategorija:Słowna družina]]

Kategorio:Lingvo

2011-06-29T15:18:05Z

Tlustulimu: interwiki

[[Kategorio:!Ĉefa kategorio]]

[[hsb:Kategorija:Rěč]]